Juridische Handreiking Aanpak Huiselijk Geweld en Kinder­mis­han­deling

Voorwoord

De impact van huiselijk geweld en kindermishandeling op slachtoffers is vaak groot. Naast lichamelijk letsel kan er sprake zijn van langdurige psychische schade. Beroepskrachten spelen een belangrijke rol in het tijdig signaleren en stoppen van huiselijk geweld en kindermishandeling.

Sinds 2013 geldt de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. Deze meldcode biedt beroepskrachten een praktisch stappenplan van vijf stappen om signalen te herkennen, de ernst van de situatie te beoordelen en te bepalen of een melding bij Veilig Thuis nodig is. Organisaties binnen de sectoren waarop deze wet van toepassing is, zijn verplicht de meldcode te implementeren, te borgen en medewerkers hierover te informeren. Bij signalen of vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling zijn beroepskrachten verplicht om volgens de meldcode te handelen.

Om zorgvuldig en effectief te kunnen handelen, is het belangrijk dat beroepskrachten beschikken over heldere juridische richtlijnen. Zij moeten weten wat er juridisch van hen wordt verwacht en welke mogelijkheden zij hebben om te handelen. Duidelijkheid is hierbij van groot belang, onzekerheid over wet- en regelgeving kan ertoe leiden dat signalen niet, onjuist of te laat worden opgepakt.

Om beroepskrachten hierin te ondersteunen, heeft de LVAK deze Juridische Handreiking Meldcode Huiselijk Geweld en Kindermishandeling ontwikkeld. Deze handreiking biedt duidelijkheid over veelvoorkomende juridische vraagstukken rondom de meldcode.

Bijzondere dank voor de totstandkoming van deze handreiking gaat uit naar de auteur, Lydia Janssen. Lydia was gedurende haar loopbaan werkzaam als juridisch adviseur en opleider binnen zorg en welzijn. Hoewel zij inmiddels met pensioen is, zet zij zich nog steeds actief in met advies, scholing en de ontwikkeling van materialen op het gebied van het juridisch kader rondom de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling.

Ook bedanken wij de coördinator van de Beschermingscode van de BES-eilanden voor het beschikbaar stellen van het voorbeeld van de Juridische Handreiking voor de BES-eilanden.

Wij hopen dat deze handreiking beroepskrachten ondersteuning biedt zodat juridische onzekerheid geen belemmering vormt bij het handelen bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling.

Afkortingen

AVG Algemene Verordening Gegevensbescherming

BPSW Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk

BW Burgerlijk Wetboek (in Boek 7 BW is de WGBO opgenomen)

COA Centraal Orgaan opvang asielzoekers

NIP Nederlands Instituut van Psychologen

NVO Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen

SKJ Stichting Kwaliteit jeugd- en gezinsberoepskrachten

UAVG Uitvoeringswet Algemene Verordening Gegevensbescherming

VVE Voor- en vroegschoolse educatie

Wet BIG Wet op de Beroepen in de individuele gezondheidszorg

WGBO Wet inzake de geneeskundige behandelovereenkomst

Wkkgz Wet kwaliteit klachten geschillen zorg

Wmo Wet maatschappelijke ondersteuning

Begrippenlijst

Beroepskracht
Ieder die beroepsmatig aan een cliënt (al dan niet in een gedwongen kader) begeleiding, behandeling, hulp, ondersteuning, onderwijs, opvang of zorg biedt.

Cliënt
Ieder aan wie een beroepskracht beroepsmatig (al dan niet in een gedwongen kader) begeleiding, behandeling, hulp, ondersteuning, onderwijs, opvang, preventie of zorg biedt. Een cliënt kan een slachtoffer, een pleger of een getuige zijn van huiselijk geweld of kindermishandeling.¹

Dossier
Verzameling digitale of papieren gegevens over een cliënt met het oog op begeleiding, behandeling, hulp, ondersteuning, onderwijs, opvang, preventie of zorg die aan de cliënt wordt geboden.

Gecertificeerde instelling
Instelling die, op basis van een door de overheid verstrekt kwaliteitscertificaat, kinderbeschermingsmaatregelen en maatregelen van jeugdreclassering uitvoert.

Huiselijke kring
De echtgenoot/levensgezel, de ex-echtgenoot/ex-levensgezel, de huisgenoot, een familielid en de mantelzorger.

Hulpverlener
De beroepskracht die een cliënt begeleiding, behandeling, hulp, ondersteuning, preventie of zorg biedt.

Informant
De beroepskracht die door Veilig Thuis benaderd wordt met een verzoek om informatie over zijn cliënt in verband met een melding van huiselijk geweld of kindermishandeling.

Kindcheck
Gestandaardiseerde controle door een beroepskracht of zijn cliënt verantwoordelijk is voor de verzorging en opvoeding van een minderjarige met het oog op de veiligheid van de minderjarige.

Mantelzorgverleningscheck
Gestandaardiseerde controle door een beroepskracht of personen aanwezig zijn die van de cliënt als mantelzorger afhankelijk zijn met het oog op de veiligheid van deze personen.

Pleger
Degene die de kindermishandeling of het huiselijk geweld pleegt of heeft gepleegd, dan wel degene van wie op redelijke gronden wordt vermoed dat hij de kindermishandeling of het huiselijk geweld pleegt of heeft gepleegd.

Veilig Thuis
Het advies- en meldpunt huiselijk geweld en kindermishandeling.

1. Omwille van de leesbaarheid worden alle personen met wie beroepskrachten een professionele relatie hebben ‘cliënt’ genoemd. ↩

Inleiding

Deze handreiking vertaalt juridische regels naar de dagelijkse praktijk van beroepskrachten. Onderwerpen zoals privacy en beroepsgeheim, het meldrecht, de verplichte meldcode, zorgvuldige dossiervorming, informatie delen en aangifte doen bij de politie komen hierbij uitgebreid aan bod.

De handreiking is bedoeld voor alle beroepskrachten die verplicht werken met de meldcode en die betrokken zijn bij of te maken kunnen krijgen met huiselijk geweld en kindermishandeling. Dit betreft beroepskrachten binnen de sectoren Gezondheidszorg, Jeugdhulp, Onderwijs, Kinderopvang, Sociaal werk, Gemeenten, Justitie en Politie.

De handreiking bestaat uit twee delen. Het eerste deel bevat algemene informatie die relevant is voor alle beroepskrachten die betrokken zijn bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling. Het tweede deel biedt aanvullende informatie die specifiek is afgestemd op de verschillende sectoren.

In deze handreiking wordt de term ‘cliënt’ gebruikt. Hiermee worden ook patiënten, leerlingen, ouders en slachtoffers bedoeld. Waar gesproken wordt over ‘hij’ of ‘zijn’, kan dit gelezen worden als een verwijzing naar alle beroepskrachten, cliënten, patiënten, leerlingen, ouders en slachtoffers, ongeacht genderidentiteit.

De Wet verplichte meldcode spreekt over ‘meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling’. Ouderenmishandeling wordt hierin niet afzonderlijk benoemd en valt onder de term huiselijk geweld. Wanneer in deze handreiking gesproken wordt over huiselijk geweld, wordt ouderenmishandeling daar nadrukkelijk onder verstaan.

Naast deze juridische handreiking heeft de LVAK ook het “Juridische Vragenspel” ontwikkeld: een kaartspel met juridische praktijkvragen en antwoorden. Op sommige kaarten staat een QR-code die verwijst naar extra uitleg in deze juridische handreiking.

Huiselijk geweld en kindermishandeling

Dit hoofdstuk beschrijft de begrippen ‘huiselijk geweld’ en ‘kindermishandeling’. Met behulp van voorbeelden wordt uitgelegd welke vormen van gedrag onder deze begrippen vallen.

Kindermishandeling

Kindermishandeling is iedere vorm van fysiek, psychisch of seksueel geweld tegen een minderjarige dat wordt gepleegd door een ouder of een ander van wie de minderjarige afhankelijk is en waardoor lichamelijk of geestelijk letsel ontstaat of kan ontstaan.²

Kenmerkend voor kindermishandeling is dat het fysiek, psychisch of seksueel geweld wordt gepleegd door een persoon van wie het kind afhankelijk is.

Vormen van kindermishandeling

Ouders schreeuwen vaak tegen hun kind dat het dom is en lelijk.

Regelmatig schreeuwen tegen een kind en het vernederen is een vorm van psychische kindermishandeling.

Door een alcoholverslaving geeft een moeder haar jonge kinderen al maanden niet voldoende te eten, wast ze haar kinderen nauwelijks, en brengt ze hen niet op tijd naar school.

Verwaarlozen van kinderen is een vorm van kindermishandeling, ook als de ouder niet de bedoeling heeft haar kind te verwaarlozen.

Een 16-jarige jongen misbruikt zijn zusje van 13 seksueel.

Dit seksueel geweld is een vorm van kindermishandeling, ook als de pleger zelf minderjarig is.

Als de kinderen naar bed zijn, maken de moeder en haar vriend vaak ruzie; ze schreeuwen en schelden en soms valt een klap.

Als kinderen getuige zijn van huiselijk geweld tussen volwassenen is dat een vorm van kindermishandeling, ook als de kinderen al op bed liggen en het alleen horen of de volgende dag merken aan het gedrag van (een van) de ouders. Getuige zijn is breder dan alleen maar dingen zien.

Ouders nemen hun jonge dochters in de zomervakantie mee naar hun geboorteland om hen daar te laten besnijden.

Vrouwelijke genitale verminking, ook wel meisjesbesnijdenis genoemd, is een vorm van fysieke kindermishandeling waardoor op korte en lange termijn ernstige lichamelijke en psychische schade kan ontstaan. Deze vorm van kindermishandeling is in Nederland strafbaar, ook als de besnijdenis in het buitenland is uitgevoerd.

Een driejarige peuter gaat heel hard gillen en op de grond liggen als hij zijn zin niet krijgt. Om het kind duidelijk te maken dat ze dit gedrag absoluut niet willen, geven zijn ouders hem een lichte corrigerende tik als hij begint te schreeuwen.

Deze corrigerende tik is een vorm van fysieke kindermishandeling die expliciet verboden wordt in de wet³: ouders mogen in de opvoeding en verzorging geen fysiek of geestelijk geweld toepassen.

Conclusies kindermishandeling

• Kindermishandeling kan bestaan uit (dreigen met) fysiek, seksueel of psychisch geweld, verwaarlozen en vrouwelijke genitale verminking.
• Als een kind getuige is van huiselijk geweld tussen andere huisgenoten is dat een vorm van kindermishandeling;
• Ook als ouders hun kinderen onbedoeld ernstig beschadigen, kan sprake zijn van kindermishandeling;
• Een pedagogische tik is een vorm van kindermishandeling.

Huiselijk geweld

Onder huiselijk geweld valt iedere vorm van lichamelijk, geestelijk, of seksueel geweld, of bedreiging daarmee, door iemand uit de huiselijke kring.⁴

Tot de huiselijke kring behoren een familielid, een huisgenoot, de echtgenoot of voormalig echtgenoot en een mantelzorger.⁵

Kenmerkend voor huiselijk geweld is dat een bepaalde afhankelijkheidsrelatie aanwezig is (geweest) tussen slachtoffer en pleger.

Vormen van huiselijk geweld

Een man komt zijn ex-partner op straat tegen met haar nieuwe vriend en slaat haar.

Dit slaan is een vorm van huiselijk geweld, want het fysieke geweld wordt gepleegd door een ex-partner. Huiselijk geweld hoeft niet in een woning plaats te vinden; van belang voor huiselijk geweld is dat het geweld gepleegd wordt door iemand uit de huiselijke kring, in dit voorbeeld, de ex-partner.

Een man dreigt zijn partner dat hij hem in elkaar zal slaan als hij merkt dat zijn vriend opnieuw contact zoekt met zijn vorige partner.

Ook het dreigen met geweld door iemand uit de huiselijke kring, zoals een partner of een echtgenoot, is een vorm van huiselijk geweld.

Een man dwingt zijn partner tot seks

Dwingen tot seks, ook door de partner of de echtgenoot, is een vorm van huiselijk geweld.

Een vrouw mag van haar vriend haar vriendinnen niet meer zien omdat ze niet zouden deugen. Hij ontmoedigt ook de contacten met haar familie. Als de vrouw alleen de deur uit gaat moet ze hem ieder kwartier een appje sturen waar ze is.

Dit patroon van controle en dwang, is een vorm van huiselijk geweld. Het wordt intieme terreur genoemd. Controle en dwang gaan vaak gepaard met isoleren, vernederen en intimideren van het slachtoffer, al dan niet in combinatie met ernstig fysiek en seksueel geweld.

Een 18-jarig meisje wordt door haar broers en haar ouders zwaar onder druk gezet met een voor haar onbekende achterneef te trouwen. Uiteindelijk zwicht het meisje voor de druk en trouwt tegen haar zin met haar achterneef.

Deze zware druk van ouders en familie om met een bepaalde persoon te trouwen, wordt huwelijksdwang genoemd en is een vorm van huiselijk geweld. Slachtoffers zijn vooral meisjes en vrouwen, maar huwelijksdwang komt ook voor bij jongens en mannen en bij personen met een genderqueer identiteit.

Een 19-jarige jongen wordt door zijn ouders aan het einde van de vakantie, tegen zijn wil, achtergelaten bij familie in het buitenland.

Achterlating is een vorm van huiselijk geweld. Achterlating wil zeggen dat een kind, een jongere of een volwassene, tegen zijn wil wordt achtergelaten of wordt teruggestuurd naar het buitenland, meestal naar het land waar de ouders of grootouders geboren zijn. Vaak zijn de slachtoffers vrouwen of meisjes maar het kunnen ook jongens of mannen zijn of personen met een genderqueer identiteit.

Een jonge man verleidt een kwetsbaar, dakloos meisje met aandacht, complimenten en cadeaus om bij hem thuis ‘op kamers’ te komen wonen. Daar dwingt hij haar met fysiek en seksueel geweld tot prostitutie waarvan de inkomsten voor hem zijn.

Deze ‘loverboy’ maakt zich schuldig aan mensenhandel, dit wil zeggen het voor werk werven, vervoeren of huisvesten van iemand. Dat gebeurt met dwang, geweld, misleiding of door misbruik te maken van een kwetsbare positie, zoals bij het dakloze meisje. Mensenhandel heeft tot doel iemands inkomsten af te nemen of iemand niet uit te betalen. Het kan zich in de seksindustrie afspelen, maar ook in andere sectoren.

Een broer en een neef mishandelen een jonge vrouw omdat zij de familie te schande zou maken door haar (te) vrije omgang met mannen.

Dit gedrag van de broer en de neef wordt eergerelateerd geweld genoemd: lichamelijk of psychisch geweld om de eer van de familie te beschermen of te herstellen.

Conclusies huiselijk geweld

• Huiselijk geweld kan bestaan uit fysiek, psychisch en seksueel geweld, of dreigen daarmee. Ook huwelijksdwang, achterlating, eergerelateerd geweld, mensenhandel, intieme terreur en femicide zijn vormen van huiselijk geweld.
• Huiselijk geweld hoeft niet thuis plaats te vinden. De term huiselijk geweld verwijst naar de (verbroken) relatie tussen pleger en slachtoffer, niet naar de plaats waar het geweld plaatsvindt.
• Bij signalen van eergerelateerd geweld en femicide neemt een beroepskracht, vanwege de veiligheidsrisico’s, meteen contact op met Veilig Thuis.

Ouderenmishandeling

Een specifieke vorm van huiselijk geweld is ouderenmishandeling.

Onder ouderenmishandeling valt iedere vorm van lichamelijk of geestelijk geweld of van financieel misbruik gericht tegen een oudere en gepleegd door iemand uit de huiselijke kring.

Typerend voor ouderengeweld is dat een afhankelijkheidsrelatie bestaat tussen de oudere en de pleger.

Vormen van ouderenmishandeling

Een volwassen zoon doet iedere week boodschappen voor zijn bejaarde moeder. Zonder dat de moeder dit weet betaalt de zoon ook zijn eigen boodschappen met het geld van zijn moeder.

Dit financieel misbruik is een vorm van ouderenmishandeling omdat het wordt gepleegd door iemand uit de huiselijke kring van wie het slachtoffer afhankelijk is.

Een dochter zorgt voor haar moeder. De dochter bepaalt alles: moeder mag niet naar buiten, want dat is te veel gedoe met de rolstoel, bezoek van vrienden en kennissen van de moeder wordt afgehouden en de dochter beslist wat wordt gegeten en welke kleren de moeder draagt. Daarbij negeert de dochter bewust de wensen en voorkeuren van haar moeder.

Dit bewust schenden van rechten en vrijheden door een mantelzorger is een vorm van ouderenmishandeling.

Een man zorgt al jaren trouw voor zijn steeds verder dementerende vrouw. De man raakt door de zorg voor zijn vrouw zwaar overbelast. Dit leidt onbedoeld tot een tekort aan zorg: de vrouw krijgt nauwelijks meer warm eten en ze wordt niet voldoende gewassen en verschoond.

Deze vorm van ouderenmishandeling wordt wel ontspoorde mantelzorg genoemd. Ontspoorde mantelzorg ontstaat vaak, zoals in dit voorbeeld, door overbelasting en onmacht. Soms speelt een gebrek aan (zorg) vaardigheden een rol, of te weinig kennis van de aandoening. De ontspoorde zorg kan ook ontstaan door agressief of ander onbegrepen gedrag van het slachtoffer.

Een zoon die regelmatig voor zijn oude blinde vader zorgt pest en treitert hem door de spullen die zijn vader nodig heeft niet op hun vaste plek te leggen. Hij lacht zijn vader uit als hij misgrijpt.

Dit treiteren en uitlachen is een vorm van psychische ouderenmishandeling.

Conclusies ouderenmishandeling

• Ouderenmishandeling kan bestaan uit lichamelijke mishandeling, psychische mishandeling, verwaarlozing, financiële uitbuiting, seksueel misbruik en schending van rechten en vrijheden.
• Ook als de pleger niet de bedoeling heeft de oudere te kwetsen of fysiek te mishandelen kan sprake zijn van ouderenmishandeling, bijvoorbeeld in geval van ontspoorde mantelzorg.

2. Zie voor de wettelijke definitie artikel 1.1.1 Wmo. ↩

3. Artikel 1:247 lid 2 Burgerlijk Wetboek. ↩

4. Zie voor de wettelijke definitie artikel 1.1.1 Wmo. ↩

5. Zie voor de wettelijke definitie artikel 1.1.1 Wmo. ↩

Toestemming vragen voor het delen van informatie⁶

Bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling is het vaak nodig dat je als beroepskracht informatie over cliënten deelt met anderen. Bijvoorbeeld om de signalen van verschillende beroepskrachten bij elkaar te brengen, of tot een gezamenlijke aanpak te komen.

Veel beroepskrachten en organisaties hebben toestemming nodig van hun cliënten om informatie over hen met anderen te delen. Dit geldt in ieder geval voor alle hulpverleners, zoals sociaal werkers, jeugdhulpverleners, psychologen, verloskundigen, verpleegkundigen, artsen, medewerkers in de vrouwenopvang en de verslavingszorg. In deel 2 van deze handreiking wordt beschreven welke beroepsgroepen (in welke gevallen) toestemming nodig hebben voor het delen van informatie over de cliënt.

Bij hulpverleners wordt het toestemmingsvereiste het beroepsgeheim genoemd. Bij andere beroepsgroepen en instellingen, zoals de school, de kinderopvang en de reclassering, spreekt men meestal van het toestemmingsvereiste. In deze handreiking gebruiken we beide termen door elkaar.

Dit hoofdstuk beschrijft hoe je zorgvuldig toestemming vraagt.

Belang van toestemming

Het beroepsgeheim is een belangrijk instrument om te zorgen dat cliënten vrij uit durven spreken met een professional, ook bijvoorbeeld over een moeilijke thuissituatie. Want door het toestemmingsvereiste houden cliënten de regie. Zij bepalen of de beroepskracht informatie over hen met anderen mag delen.

Toestemming vragen

Van belang bij het vragen van toestemming is dat de cliënt wéét waarvoor hij toestemming geeft. Daarom moet je de cliënt eerst uitleggen waarom en met wie je informatie wilt delen en welke informatie je wilt delen. Pas daarna vraag je toestemming. We noemen dit gericht toestemming vragen.⁷

In schema volgt het vragen van toestemming de volgende route:

• Je legt je cliënt uit met wie je informatie wilt delen, waarom je dit nodig vindt en welke informatie het betreft;
• je vraagt wat de cliënt hiervan vindt en je gaat zo nodig in gesprek over bezwaren;
• je stelt vast of je cliënt je toestemming geeft (dus u vindt het wel/niet goed dat ik….) en je legt dit vast in het dossier.

Schriftelijk of mondeling

De wet⁸ stelt geen eisen aan de vorm waarin de cliënt toestemming geeft. Als een cliënt dat mondeling of telefonisch doet, is dat net zo geldig als wanneer hij een handtekening zet. Wel is het bij een mondelinge of telefonische toestemming van belang dat je deze toestemming vastlegt in het dossier zodat duidelijk is wie, wanneer en waarvoor toestemming heeft gegeven. Zo’n volledige aantekening wordt door klachtencommissies en tuchtrechters doorgaans gezien als voldoende bewijs dat toestemming is gegeven, ook als de cliënt later zou zeggen dat hij geen toestemming heeft gegeven of dat hem niets is gevraagd.

Intern protocol eist handtekening

Sommige instellingen verplichten beroepskrachten in hun protocollen en reglementen altijd schriftelijk toestemming te vragen. Als beroepskracht van een instelling waar dit voorschrift geldt, houd je je daaraan. Toch is het goed te weten dat een mondeling gegeven toestemming geldig is. Gaat de cliënt wel akkoord maar is geen tijd aanwezig voor een handtekening, of wil de cliënt geen handtekening onder een formulier zetten, dan maak je een aantekening in het dossier van de mondeling gegeven toestemming. Je vermeldt daarbij waarom je in dit bijzondere geval bent afgeweken van het interne voorschrift van schriftelijke toestemming.

Algemene toestemmingsverklaring is ongeldig

Instellingen werken soms met een algemene toestemmingsverklaring. In zo’n verklaring geeft de cliënt met een handtekening toestemming voor het delen van informatie met derden voor zover dit nodig is voor goed onderwijs of goede hulp. Vaak wordt meteen bij de start van de schoolloopbaan van een kind, of bij de intake van een hulptraject, aan de cliënt of de ouders gevraagd een formulier te ondertekenen. Het idee is dat door deze verklaring de toestemming ‘alvast geregeld is’ als tijdens de schoolloopbaan of het hulptraject overleg met anderen nodig is. Dat klopt niet. Want deze algemene verklaringen zijn ongeldig omdat de toestemming te algemeen en daarmee onvoldoende gericht wordt gevraagd en gegeven.⁹

Geen stilzwijgende toestemming

In een informatiegids van een school, of in algemene informatie op de website van een instelling, staat soms dat men aanneemt dat je als ouder of als cliënt instemt met noodzakelijk extern overleg. Mocht je dat niet willen, dan kun je dat kenbaar maken. Deze ‘wie zwijgt stemt toe’ werkwijze leidt niet tot een geldige toestemming, want voor toestemming is passief zwijgen onvoldoende. Toestemming geven vereist een actieve handeling, zoals ja knikken, ja zeggen, een mail sturen, of een handtekening zetten.

Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie

Hulpverlening

Voor hulpverleners, zoals artsen, sociaal werkers, jeugdhulpverleners verloskundigen, psychologen en pedagogen, geldt de leeftijdsgrens van twaalf jaar. Is de cliënt nog geen twaalf jaar, dan moeten hulpverleners voor het delen van informatie toestemming vragen aan de wettelijk vertegenwoordiger(s). Vanaf twaalf jaar beslist de cliënt zelf over het delen van informatie.¹⁰

Wil een hulpverlener bij een cliënt vanaf 12 jaar ook informatie delen over de ouders, dan moet hij daarvoor toestemming vragen aan de ouders.

Andere sectoren: onderwijs, leerplicht, reclassering, gevangeniswezen

Voor beroepskrachten in andere sectoren, zoals onderwijs, kinderopvang, leerplicht, reclassering, COA en penitentiaire inrichtingen, geldt de leeftijdsgrens van 16 jaar. Is een cliënt nog geen 16 jaar, dan moet toestemming gevraagd worden aan de wettelijk vertegenwoordiger(s).¹¹

Wil een beroepskracht bij een cliënt vanaf 16 jaar ook informatie delen over zijn ouders, dan moet hij daarvoor toestemming vragen aan de ouders.

Wettelijk vertegenwoordiger: ouder of voogd

De wettelijk vertegenwoordiger heeft als taak om de belangen van de minderjarige te behartigen. In de meeste gevallen is de ouder die gezag uitoefent de wettelijk vertegenwoordiger van een kind. Heeft het kind geen ouders meer, of heeft de rechter het gezag beëindigd, dan wijst de rechter een andere persoon aan die met het gezag wordt belast, zoals een oma, een tante, een oom of een gecertificeerde instelling. Deze niet-ouder die gezag uitoefent, wordt de voogd genoemd. De voogd heeft dezelfde juridische positie als de gezaghebbende ouder(s). Aan de voogd moet dus toestemming worden gevraagd voor het delen van informatie over een cliënt die nog geen 12 (of 16) jaar oud is.

Als in deze handreiking de gezaghebbende ouders worden genoemd, bedoelen we daarmee ook de voogd(en).

Ouders zijn het niet met elkaar eens

Bij twee gezaghebbende ouders waarbij de ene ouder wel toestemming geeft en de andere ouder niet, dan kan de beroepskracht geen informatie delen op basis van toestemming want daarvoor moeten beide gezaghebbende ouders akkoord zijn.

Toestemming vragen bij wilsonbekwaamheid

Wilsbekwaam is de term die in de hulpverlening en in de zorg wordt gebruikt aan te geven dat een cliënt zelfstandig kan beslissen over hulp en zorg en dat hij de gevolgen van zijn beslissingen kan overzien. Wilsbekwaam wordt ook wel beslisvaardig genoemd.

Van beroepskrachten wordt gevraagd dat ze de cliënt zo goed mogelijk in staat stellen zelf te beslissen. Dit wil zeggen dat je informatie afstemt op de mogelijkheden en beperkingen van de cliënt. Bijvoorbeeld door taalgebruik aan te passen, door alternatieven zo concreet mogelijk te beschrijven, met voor- en nadelen, of door de relevante informatie stapsgewijs aan te bieden.

Is een cliënt ondanks de inspanningen van de hulpverlener niet in staat zelf beslissingen te nemen over hulp en zorg en zijn rechten uit te oefenen, dan spreken we van wilsonbekwaamheid.

Twijfel je aan de wilsbekwaamheid van je cliënt, dan vraag je een deskundige arts of gedragswetenschapper de wilsbekwaamheid te beoordelen. Is de cliënt volgens deze deskundige wilsonbekwaam, dan vraag je toestemming aan degene die de cliënt vertegenwoordigt. Zie voor meer over het beoordelen van wilsbekwaamheid: Handreiking Beslisvaardigheid en Wilsbekwaamheid.

De beoordeling van de wilsbekwaamheid kan afhankelijk zijn van de te nemen beslissing en de gevolgen daarvan. Zo kan een dementerende cliënt wilsbekwaam zijn voor het geven van toestemming aan de thuiszorg voor overleg met de mantelzorger. Terwijl dezelfde cliënt wilsonbekwaam kan zijn als de thuiszorg hem toestemming vraagt signalen van ouderenmishandeling te bespreken met de vermoedelijke pleger, buurman van de cliënt. In de eerste situatie zullen de gevolgen voor de cliënt eenvoudig te overzien zijn. In de tweede situatie is het veel moeilijker voor de cliënt te overzien wat het gesprek van de thuiszorg gaat betekenen voor de relatie met de mantelzorgende buurman van wie hij al jaren afhankelijk is.

Vertegenwoordigers van de wilsonbekwame cliënt

In geval van wilsonbekwaamheid bij een meerderjarige cliënt, wordt toestemming gevraagd aan: ¹³

• de door de rechtbank benoemde mentor of curator, en als deze niet is aangewezen:
• de persoon die door de (toen nog) wilsbekwame cliënt schriftelijk is gemachtigd¹⁴, en als deze niet is aangewezen:
• de echtgenoot of partner en bij ontbreken hiervan, of als die niet als vertegenwoordiger wil optreden, aan:
• een (groot)ouder, een meerderjarig (klein)kind of een broer of zus van de cliënt.

Een mentor vertegenwoordigt de cliënt bij behandeling, begeleiding, verpleging en zorg. Een curator vertegenwoordigt de cliënt bij financiële zaken én bij behandeling, begeleiding, verpleging en zorg. Ook als een cliënt een mentor of een curator heeft, kan het zijn dat de cliënt wel wilsbekwaam is voor eenvoudige beslissingen. Is dat het geval dan moet daarvoor toestemming aan de cliënt worden gevraagd.

Een bewindvoerder vertegenwoordigt de cliënt alleen bij financiële en zakelijke beslissingen, hij vertegenwoordigt de cliënt niet bij beslissingen over hulp, zorg en behandeling.

Informatie delen met de gezaghebbende ouders

Gezaghebbende ouders zijn als eersten verantwoordelijk voor de opvoeding, verzorging en veiligheid van hun minderjarige kinderen. Daarom hebben gezaghebbende ouders een bijzondere positie als je als beroepskracht informatie met hen wilt delen over hun kinderen.

Bij het informeren van gezaghebbende ouders gelden voor hulpverleners de leeftijdsgrenzen van 12 en 16 jaar.

Is een cliënt nog geen 12 jaar dan informeer je de gezaghebbende ouders over de hulp aan hun kind en je informeert hen ook als je zorgen hebt over zijn veiligheid of gezondheid.

Is de cliënt al wel 12 en nog geen 16 jaar, dan informeer je de gezaghebbende ouders over de hulp die je aan hun kind biedt, voor zover de ouders deze informatie nodig hebben om te beslissen over doorgaan, veranderen of beëindigen van de hulp. Voor het geven van deze informatie heb je geen toestemming nodig van de jongere. Je hebt ook geen toestemming nodig om de ouders te informeren als je ernstige zorgen hebt over de veiligheid of de gezondheid van je cliënt. Vanwege de verantwoordelijkheid van gezaghebbende ouders behoor je ze hierover te informeren, ook als een jongere je daarvoor geen toestemming geeft. Alleen als je concrete aanwijzingen hebt dat door het informeren van de ouders aanzienlijke veiligheids- of gezondheidsrisico’s ontstaan, kun je het informeren van ouders uitstellen of achterwege laten.¹⁶

Vanaf 16 jaar heeft de jongere een zelfstandige positie, onafhankelijk van zijn gezaghebbende ouders. Informeren van de ouders is in principe alleen mogelijk met toestemming van de jongere. De ouders informeren zonder toestemming van de jongere is alleen mogelijk als je meent dat het spreken met de ouders de enige manier is (een aanzienlijk risico op) ernstige schade voor de jongere of voor een ander te beperken of te voorkomen. Je doet dan een beroep op een conflict van plichten, zie voor meer hierover hoofdstuk 4.

Informatie delen met de vertegenwoordiger van een wilsonbekwame cliënt

Heeft een deskundige vastgesteld dat een cliënt wilsonbekwaam is en niet (meer) zelf kan beslissen, dan oefent een vertegenwoordiger zijn rechten uit. Deze vertegenwoordiger geeft toestemming voor hulp en behandeling, bespreekt zorg- en behandelplannen en oefent de dossierrechten uit. De vertegenwoordiger betrekt de cliënt zoveel mogelijk bij de te nemen beslissingen. Voor het delen van informatie met de vertegenwoordiger is geen toestemming nodig van de cliënt. Bij wijze van hoge uitzondering kun je de informatie aan de vertegenwoordiger beperken als dit noodzakelijk is voor de veiligheid of de gezondheid van de cliënt.¹⁷

6. Precies geformuleerd is toestemming nodig voor het aan een ander verstrekken van persoonsgegevens van de cliënt. Daarmee worden alle gegevens bedoeld die herleidbaar zijn tot een individuele cliënt. Zoals de geboortedatum, adres, onderwijsresultaten, financiële situatie, informatie over de gezondheid, gegevens over hulp die de cliënt heeft (gehad), de gezinssamenstelling, geweld waarbij de cliënt als slachtoffer of als pleger betrokken is, enzovoort. In deze Handreiking wordt het verstrekken van persoonsgegevens van een cliënt kortheidshalve ‘delen van informatie’ genoemd. ↩

7. Gericht toestemming vragen wordt ook wel informed consent genoemd. De eis van gerichte toestemming blijkt o.a. uit de definitie van ‘toestemming’ in artikel 4 AVG: ‘elke vrije, specifieke, geïnformeerde en ondubbelzinnige wilsuiting waarmee de betrokkene d.m.v. een verklaring of een andere ondubbelzinnige actieve handeling hem betreffende verwerking van persoonsgegevens aanvaardt’. ↩

8. Zie bijvoorbeeld artikel 4 AVG, art, 7:457 WGBO en artikel 7.3.11 van de Jeugdwet. ↩

9. Zie noot 6. ↩

10. Zie artikel 7:465 WGBO en artikel 7.3.15 Jeugdwet. Er is nog wel eens verwarring over de positie van jongeren tussen 12 en 16 jaar: Bij het delen van informatie beslist een jongere vanaf 12 jaar zelfstandig. Bij toestemming geven voor hulp en behandeling is tussen 12 en 16 jaar als regel toestemming nodig van de jongere én van de gezaghebbende ouders. Daarover beslist de jongere vanaf zijn 16e jaar zelfstandig. ↩

11. Deze leeftijdsgrens is ontleend aan artikel 5 van de UAVG. ↩

12. Volledigheidshalve: wordt een kind bij een ondertoezichtstelling uit huis geplaatst dan kan de rechtbank in bijzondere gevallen een deel van het gezag van de ouders overhevelen naar de gezinsvoogd zodat deze kan beslissen over de aanvraag van een paspoort, de plaatsing op een school en een medische behandeling. ↩

13. Zie artikel 7:465 BW en artikel 7.3.15 Jeugdwet. ↩

14. De cliënt wijst dan in een schriftelijke, gedateerde en ondertekende verklaring een bepaalde persoon aan die hij machtigt beslissingen over de zorg te nemen als hij daar zelf niet meer toe in staat is. Zo’n machtiging kan ook onderdeel zijn van een levenstestament van de cliënt. Voor het opstellen van de verklaring of van het levenstestament is het noodzakelijk dat de cliënt wilsbekwaam is. ↩

15. Deze rechterlijke machtiging wordt voor psychiatrische patiënten geregeld in de Wet verplichte ggz en voor cliënten met een verstandelijke beperking of met psychogeriatrische problematiek in de Wet zorg en dwang. ↩

16. Zie artikel 7:465 BW en artikel 7.3.15 Jeugdwet. ↩

17. Art. 4654 lid 4 BW en art. 7.3.15 lid 4 Jeugdwet. Beide wetteksten maken de beperking mogelijk als het wel informeren ‘strijdig is met de zorg van een goed hulpverlener’. ↩

Meldrecht

Wat te doen als je geen toestemming van je cliënt of zijn ouders krijgt om informatie te delen terwijl dat volgens jou dringend nodig is om je cliënt tegen geweld te beschermen?

Voor het delen van informatie met Veilig Thuis geldt een in de wet vastgelegd meldrecht. Dit meldrecht maakt het voor beroepskrachten mogelijk zo nodig zonder toestemming van de cliënt informatie te delen. Over het meldrecht gaat dit hoofdstuk. Aan het slot daarvan wordt nog enige aandacht besteed aan twee andere meldrechten: het meldrecht voor de Raad voor de Kinderbescherming en het meldrecht (en de informatieplicht) voor de gezinsvoogd.

Meldrecht

Het wettelijk meldrecht maakt het voor beroepskrachten mogelijk signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling te melden bij Veilig Thuis. Daarvoor is geen toestemming nodig van de cliënt. Wel wordt van de beroepskracht verwacht dat hij zijn zorgen en signalen eerst met de cliënt bespreekt en ook aan hem laat weten dat hij een melding gaat doen en waarom hij dit noodzakelijk vindt.

Zie voor de inhoud van een melding paragraaf 5.3.

Meldcode

Het besluit om een melding te doen moet zorgvuldig worden genomen. Daarom zijn veel beroepskrachten¹⁹ verplicht de stappen van de meldcode te zetten bij (vermoedens van) kindermishandeling en huiselijk geweld. Deze stappen ondersteunen beroepskrachten om tot een zorgvuldig besluit te komen of een melding moet worden gedaan bij Veilig Thuis. Zie voor meer over de meldcode hoofdstuk 5.

Meldrecht alleen voor informatie delen met Veilig Thuis

Het meldrecht geldt alleen voor het delen van informatie met Veilig Thuis. Als beroepskrachten met elkaar willen overleggen over signalen of over een gezamenlijke aanpak, gebeurt dat op basis van toestemming, of eventueel zonder toestemming op basis van een conflict van plichten zoals beschreven in hoofdstuk 4.

‘Informatierecht’: Informatie delen op verzoek van Veilig Thuis

Het wettelijk meldrecht biedt beroepskrachten ook het recht om op verzoek van Veilig Thuis informatie over de cliënt te delen. Hiervoor is geen toestemming nodig van de cliënt en ook deze ‘kant’ van het meldrecht geldt voor alle beroepskrachten, ook voor beroepskrachten met een beroepsgeheim, een ambtsgeheim of een andere zwijgplicht.

In deze handreiking wordt het recht van beroepskrachten om op verzoek van Veilig Thuis, zonder toestemming van de betrokkene, informatie te delen het informatierecht genoemd.

Informatierecht of -plicht

Ben je als beroepskracht verplicht informatie met Veilig Thuis te delen? Nee, want het informatierecht is een recht en geen plicht voor beroepskrachten. Maar het is geen vrijblijvend recht. Als Veilig Thuis naar aanleiding van een melding beroepskrachten benadert met een informatieverzoek betekent dit dat Veilig Thuis meent dat mogelijk sprake is van een onveilige thuissituatie die moet worden onderzocht. Daarom mag van beroepskrachten worden verwacht dat zij van hun informatierecht gebruik maken als Veilig Thuis hen kan uitleggen waarom hun informatie noodzakelijk is voor het onderzoek of voor het stoppen van het geweld.

Voor het gebruik van het informatierecht is het niet nodig dat je zelf als beroepskracht signalen hebt van kindermishandeling of huiselijk geweld. Dat Veilig Thuis heeft geoordeeld dat onderzoek nodig is naar een vermoeden van huiselijk geweld of kindermishandeling, is voldoende voor gebruik van je informatierecht, ook als je zelf (nog) geen zorgen hebt. Ook ‘positieve’ informatie is belangrijk voor de veiligheidsbeoordeling en het onderzoek van Veilig Thuis.

Dat je als regel geacht wordt je informatierecht te gebruiken als Veilig Thuis je benadert, betekent niet dat je in reactie op alle vragen van Veilig Thuis informatie over je cliënt moet delen. ‘Ik heb te beperkt contact met de ouders om daar iets over te kunnen zeggen’, of ‘daarover vind ik geen aantekeningen in mijn dossier’, zijn ook ‘goede’ antwoorden die zinvol zijn voor het onderzoek van Veilig Thuis!

Feiten en oordelen

Van belang is dat voor jou zelf als beroepskracht duidelijk is of Veilig Thuis naar feiten vraagt of naar jouw oordeel. Bij vragen naar feiten is na het raadplegen van het dossier doorgaans wel duidelijk hoe je antwoord moet luiden. Vraagt Veilig Thuis naar een professioneel oordeel, dan is enige terughoudendheid op zijn plaats. Alleen als Veilig Thuis je kan overtuigen dat jouw professioneel oordeel essentieel is voor de beoordeling van de veiligheid of voor het stoppen van het geweld, kun je overwegen ook een oordeel te geven. Blijf daarbij binnen je deskundigheidsgebied en kom alleen met een oordeel als je voldoende feiten hebt om je oordeel te onderbouwen.

Stappenplan voor de omgang met het informatierecht

Hoe ga je als beroepskracht zo om met je informatierecht dat je het vertrouwen van je cliënt behoudt? Uitspraken van (tucht)rechters en klachtencommissies maken duidelijk welke stappen van beroepskrachten verwacht worden als Veilig Thuis hen informatie vraagt:

Stap 1: Vraag waarom Veilig Thuis informatie van jou nodig heeft en om welke informatie het gaat

• Vraag waarom Veilig Thuis van jou of jouw organisatie informatie nodig heeft en wat Veilig Thuis precies wil weten. Laat Veilig Thuis de concrete vragen op de (beveiligde) mail zetten. Vraag in dit eerste contact met Veilig Thuis ook of de betrokkenen al weten dat Veilig Thuis onderzoek gaat doen. Want jij moet als informant niet degene zijn die de cliënt daarover als eerste informeert;
• Bedenk voordat je aan de slag gaat met de vragen van Veilig Thuis of jij wel degene bent binnen de organisatie die moet reageren op de vragen. Of ligt het voor de hand dat een collega dit doet die meer contact met de cliënt heeft, of die bijvoorbeeld een coördinerende rol heeft in de contacten met de cliënt?

Stap 2: Ga in gesprek met de cliënt

• Beschrijf welke informatie je van plan bent te geven;
• Vraag een reactie, ga zo nodig in gesprek over bezwaren;
• Je hebt geen toestemming nodig voor het delen van informatie met Veilig Thuis. Maak duidelijk dat je de bezwaren van de cliënt wilt bespreken en wilt meewegen maar dat jij uiteindelijk beslist welke informatie wordt gedeeld.

Bij minderjarige cliënten

• Is je cliënt nog geen 12 jaar , dan ga je in gesprek met de gezaghebbende ouders.
• Is je cliënt 12 jaar of ouder dan ga je met de jongere in gesprek en met de gezaghebbende ouders. Afhankelijk van de situatie beslis je of je ze tegelijk spreekt of apart en in welke volgorde.
• Is je cliënt 16 of 17 jaar, dan ga je eerst met hem in gesprek en je bespreekt met hem waarom je het belangrijk vindt om ook met zijn gezaghebbende ouders te spreken. Wil de jongere dit beslist niet, dan kun je alleen met de ouders in gesprek gaan als dit noodzakelijk is om (een aanzienlijk risico op) ernstige schade voor de jongere of voor anderen te voorkomen of te beperken.

Wil je ook informatie aan Veilig Thuis verstrekken over derden, zoals een ouder die geen gezag heeft en een nieuwe partner van een ouder, beoordeel dan of het nodig is ook met hen in gesprek te gaan. Voor dit gesprek heb je toestemming nodig van de gezaghebbende ouders en van de jongere vanaf 12 jaar.

Bij meerderjarige cliënten

Is je cliënt wilsonbekwaam ga dan ook in gesprek met zijn vertegenwoordiger.

Wil je ook informatie delen met Veilig Thuis over anderen zoals een huisgenoot, en een (ex-)partner, beoordeel dan of het nodig is ook met hen in gesprek te gaan. Je hebt hiervoor toestemming nodig van je cliënt, of in geval van wilsonbekwaamheid, van zijn vertegenwoordiger.

Bij cliënten die onbereikbaar zijn

Kun je een cliënt niet bereiken? In dat geval wordt een redelijke inspanning van je gevraagd om alsnog contact met de cliënt te krijgen. Probeer dit op verschillende dagen van de week, verschillende tijdstippen en op verschillende manieren (app, mail, telefoon, brief, huisbezoek). Afhankelijk van de ernst van het geweld zul je soms wel en soms niet kunnen besluiten een of twee weken te wachten alvorens opnieuw te proberen de cliënt te bereiken. Overleg met de aandachtsfunctionaris, en bij afwezigheid daarvan met een deskundige collega, of je voldoende hebt gedaan om de cliënt te bereiken en ga dan verder met stap 3. Noteer in je dossier wat je hebt gedaan om contact te krijgen met de cliënt. Vermeld in de informatie die je met Veilig Thuis deelt, dat je de cliënt niet hebt kunnen bereiken.

Stap 3: Beslis: wel of niet informatie delen

• Beslis op basis van het doel dat Veilig Thuis heeft genoemd of het nodig is informatie met Veilig Thuis te delen en zo ja: beoordeel of het mogelijk is rekening te houden met bezwaren van de cliënt tegen de inhoud van de informatie die je wilt gaan verstrekken

Stap 4: Geef zorgvuldig antwoord

• Deel niet meer informatie dan nodig is voor het doel dat Veilig Thuis heeft genoemd
• Deel de informatie bij voorkeur schriftelijk;
• Geef bij voorkeur alleen antwoord op vragen naar feiten;
• Is ook een professioneel oordeel nodig, blijf binnen je deskundigheidsgebied en zorg dat je oordeel wordt gedragen door voldoende feiten;
• Vermeld of je de cliënt hebt gesproken over de informatie die je verstrekt en zo niet waarom dit niet mogelijk was;
• Deel je belastende informatie over iemand die je daarover zelf niet hebt gesproken, vermeld dit dan uitdrukkelijk.

Stap 5: Leg vast

• Leg de informatie die je hebt gedeeld met Veilig Thuis vast in je dossier.
• Stuur de cliënt een kopie daarvan.
• Heb je bij wijze van uitzondering mondeling informatie gedeeld, vraag Veilig Thuis dan een schriftelijke weergave van het gesprek ter accordering, leg deze vast in het dossier en stuur een kopie aan de cliënt.

Meldrecht Raad voor de Kinderbescherming en voor de gezinsvoogd

In dit hoofdstuk over het meldrecht voor Veilig Thuis wijzen we ook kort op de meldrechten voor de Raad voor de Kinderbescherming en de gezinsvoogd.

Meldrecht Raad voor de Kinderbescherming

Het meldrecht voor de Raad voor de Kinderbescherming maakt het voor beroepskrachten mogelijk om, zo nodig zonder toestemming van de cliënt, gevraagd en ongevraagd informatie te delen met de Raad voor de Kinderbescherming.²⁰ Dit meldrecht geldt ook voor beroepskrachten met een beroepsgeheim, een ambtsgeheim of een andere zwijgplicht. Informatie kan worden gedeeld voor zover de Raad de informatie nodig heeft voor het uitvoeren van zijn wettelijke taken, zoals onderzoek doen naar de noodzaak van een kinderbeschermingsmaatregel en adviseren in straf- en civiele zaken over minderjarigen.

Meldrecht gezinsvoogd

Als een kind door de rechtbank onder toezicht is gesteld van een gecertificeerde instelling heeft de gezinsvoogd een sterke informatiepositie. De gezinsvoogd is de medewerker die de ondertoezichtstelling namens de gecertificeerde instelling uitvoert. Beroepskrachten hebben t.o.v. de gezinsvoogd een meldrecht als zij menen dat ze informatie moeten delen met de gezinsvoogd in verband met de ondertoezichtstelling.

Informatieplicht gezinsvoogd

Gaat het initiatief uit van de gezinsvoogd, vraagt de gezinsvoogd de beroepskracht om informatie, dan geldt voor beroepskrachten een informatieplicht. Zij moeten informatie over hun cliënt verstrekken voor zover de gezinsvoogd duidelijk kan maken dat deze informatie nodig is voor de uitvoering van de ondertoezichtstelling.²¹

18. Het meldrecht staat in artikel 5.2.6 Wmo. De tekst daarvan luidt: ‘Derden die beroepshalve beschikken over inlichtingen die noodzakelijk kunnen worden geacht om een situatie van huiselijk geweld of kindermishandeling te beëindigen of een redelijk vermoeden daarvan te onderzoeken, kunnen aan Veilig Thuis deze inlichtingen desgevraagd of uit eigen beweging verstrekken zonder toestemming van degene die het betreft en indien nodig met doorbreking van de plicht tot geheimhouding op grond van een wettelijk voorschrift of op grond van hun ambt of beroep’. ↩

19. De verplichting de stappen van de meldcode te zetten geldt in het onderwijs, de leerplicht, de gezondheidszorg, de jeugdhulp en jeugdbescherming, de reclassering, de maatschappelijke ondersteuning, de kinderopvang, in justitiële instellingen en bij het COA. ↩

20. Dit meldrecht staat in artikel 1:240 BW ↩

21. Het meldrecht en de informatieplicht t.o.v. de gezinsvoogd staat in artikel 7.3.11 lid 4 Jeugdwet. ↩

Conflict van plichten

Het wettelijk meldrecht dat in hoofdstuk 3 werd beschreven, geldt alleen voor het delen van informatie met Veilig Thuis. Soms is het voor het beschermen van de cliënt noodzakelijk informatie met een andere beroepskracht of instantie te delen. Daarvoor is toestemming nodig van de cliënt. Krijg je geen toestemming dan kun je als regel geen informatie delen. Maar voor noodsituaties geldt een uitzondering. Daarover gaat dit hoofdstuk.

Botsende plichten

Het toestemmingsvereiste voor het delen van informatie is niet absoluut. Al heel lang wordt door (tucht)rechters en klachtencommissies erkend dat een beroepskracht in bijzondere situaties kan beslissen informatie te delen, ook al heeft hij daarvoor geen toestemming van de cliënt. Het gaat om situaties waarin de beroepskracht vindt dat hij moet spreken omdat hij alleen zo de veiligheid of de gezondheid van zijn cliënt of een ander kan beschermen.

Een boze en opgewonden patiënt toont zijn hulpverlener aan het einde van het gesprek een wapen. Hij kondigt aan dat hij daarmee nu meteen zijn ex-vriendin om het leven gaat brengen. Het lukt de hulpverlener niet om de man tegen te houden en hij schat in dat er een aanzienlijk risico is dat de cliënt zijn plannen daadwerkelijk zal uitvoeren.

In deze situatie zit de hulpverlener klem tussen twee met elkaar botsende plichten: de plicht te zwijgen vanwege het beroepsgeheim en de plicht om te spreken vanwege de ernstige schade die kan ontstaan door te zwijgen. Zo’n situatie wordt een conflict van plichten genoemd. In een dergelijke situatie kan de hulpverlener zijn beroepsgeheim verbreken en bijvoorbeeld de politie waarschuwen.

Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten

De mogelijkheid om zonder toestemming informatie te delen op grond van een conflict van plichten kun je zien als een noodrem. Alleen in uitzonderlijke situaties kun je met een beroep op een conflict van plichten informatie delen. Dat blijkt ook uit de voorwaarden die daarvoor gelden:

• je zwijgen levert (een aanzienlijk risico op) ernstige schade op voor de cliënt, of voor een ander; én
• Je hebt alles gedaan wat redelijkerwijs mogelijk is om toestemming van de cliënt te krijgen, of je meent dat je geen toestemming kunt vragen vanwege de veiligheid van je cliënt, die van jezelf of die van anderen; én
• Verbreken van de geheimhouding is de enige manier om (het aanzienlijk risico op) ernstige schade te voorkomen of te beperken; én
• het is aannemelijk dat de informatie waarover jij beschikt (het aanzienlijk risico op) ernstige schade kan voorkomen of beperken; én
• je meent dat de belangen die de cliënt of een ander heeft bij het doorbreken van de geheimhouding zwaarder wegen dan de belangen die de cliënt heeft bij geheimhouding; én
• je verstrekt niet meer informatie en aan niet meer instanties of personen dan noodzakelijk is (het aanzienlijk risico op) ernstige schade te beperken of te beperken of te voorkomen.

Belangen van een ander dan de cliënt

Bij je afweging staan de belangen van de cliënt voorop, al is het denkbaar dat andere belangen de doorslag geven. Bijvoorbeeld als een (kwetsbare) persoon moet worden beschermd tegen agressief of gewelddadig gedrag van de cliënt.

Collegiaal advies

Je bespreekt je afweging eerst met een aandachtsfunctionaris en/of met een collega. Je hoeft het niet met elkaar eens te worden. Doel van de collegiale consultatie is dat je door de vragen van je collega nog een keer kritisch kijkt naar je besluit. Probeer ook in situaties waarin je snel moet handelen met een collega te overleggen, want vooral als je onder tijdsdruk staat is het goed dat je even een pas op de plaats maakt voor collegiaal overleg voordat je tot handelen over gaat. Is dat echt niet mogelijk dan handel je zonder collegiaal overleg. Maak ik dat geval een aantekening in je dossier waarom het niet mogelijk was collegiaal advies te vragen.

Informeren cliënt

Ook al heb je geen toestemming van de cliënt voor het delen van de informatie, je behoort hem wel te informeren zodat hij weet met wie welke informatie is gedeeld. Het informeren van je cliënt kun je alleen tijdelijk uitstellen als je concrete aanwijzingen hebt dat door het nu informeren van je cliënt een aanzienlijk risico ontstaat voor de veiligheid van de cliënt, van jezelf of van een ander.

Vastleggen van het besluit

Het besluit om zonder toestemming informatie te delen leg je zorgvuldig vast in het dossier/registratiesysteem zodat duidelijk is:

• welke belangen je hebt afgewogen en waarom je hebt besloten informatie te delen;
• welke informatie je hebt gedeeld en met wie;
• aan wie je advies hebt gevraagd en hoe het advies luidde;
• of je de cliënt hebt geïnformeerd en als dit (nog) niet is gebeurd waarom niet en wanneer je dit wel van plan bent.

Verschil meldrecht en conflict van plichten

Het conflict van plichten en het wettelijk meldrecht dat in hoofdstuk 3 werd besproken, maken het beide mogelijk om zonder toestemming van de cliënt informatie te delen vanwege kindermishandeling of huiselijk geweld. Het meldrecht is gericht op het delen van informatie met Veilig Thuis, het conflict van plichten richt zich op het delen van informatie met andere beroepskrachten en organisaties. Een verschil is ook dat er bij een conflict van plichten sprake moet zijn van een (dreigende) noodsituatie. Bij het meldrecht kan een professional, ook zonder noodsituatie, informatie delen met Veilig Thuis over signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling. Bovendien biedt de meldcode (zie hoofdstuk 4) beroepskrachten duidelijkheid hoe zij met het meldrecht om behoren te gaan.

Meldcode

Hoe ga je als beroepskracht zorgvuldig om met het meldrecht dat in hoofdstuk 3 wordt beschreven. Hoe meld je de signalen van kindermishandeling en huiselijk geweld zo dat je het vertrouwen van je cliënt houdt? De vijf stappen van de meldcode helpen je daarbij. Veel beroepskrachten zijn verplicht om het stappenplan van de meldcode te gebruiken als zij een vermoeden hebben dat hun cliënt betrokken is bij kindermishandeling of huiselijk geweld. De stappen van de meldcode gidsen beroepskrachten door het proces vanaf het moment van signaleren tot aan het besluit of een melding moet worden gedaan en of (ook) hulp in gang kan worden gezet.

Ontwikkelen van een eigen protocol meldcode

Organisaties en instellingen in veel sectoren zijn verplicht een eigen protocol meldcode vast te stellen. De kern van iedere meldcode bestaat uit vijf stappen die een beroepskracht zet als hij signalen heeft van huiselijk geweld of kindermishandeling. Deze vijf stappen liggen vast in de wet.²² Daarnaast moet de organisatie in het eigen protocol meldcode beschrijven welke medewerkers binnen de instelling de stappen van de meldcode zetten, welke medewerker verantwoordelijk is voor het doen van de melding, welke instructies gelden voor de Kindcheck (zie paragraaf 5.2) en wie binnen de organisatie als deskundigen kunnen worden geraadpleegd. Met het ontwikkelen van een eigen protocol meldcode wordt de meldcode op maat gemaakt van de betreffende organisatie zodat duidelijk is wat van de verschillende medewerkers in de organisatie wordt verwacht bij signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling.

Kennis en gebruik bevorderen

De wet verplicht organisaties en instellingen niet alleen een eigen protocol meldcode te hebben, zij moeten ook de kennis en het gebruik van de meldcode bij de medewerkers bevorderen door bekendheid te geven aan de meldcode en voor voldoende scholing en ondersteuning te zorgen. Veel organisaties werken met aandachtsfunctionarissen, die als taak hebben de meldcode op de agenda te houden door over beleid te adviseren, nascholing te organiseren en medewerkers te ondersteunen bij het zetten van de stappen van de meldcode. Meer over de aandachtsfunctionaris staat in hoofdstuk 6.

De verplichting een meldcode vast te stellen en het gebruik te bevorderen geldt voor de sectoren²³:

• gezondheidszorg, waaronder ook jeugdgezondheidszorg, geestelijke gezondheidszorg en langdurige zorg;
• jeugdhulp en jeugdbescherming;
• onderwijs: van basisschool tot hoger onderwijs, inclusief leerplichtambtenaren;
• kinderopvang, buitenschoolse opvang en gastouderbureaus;
• maatschappelijke ondersteuning, zoals vrouwenopvang, maatschappelijke opvang en beschermd wonen;
• justitie, waaronder de Reclassering, justitiële (jeugd)inrichtingen en het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA).

De meldcode geldt ook voor vrij gevestigde beroepskrachten die vallen onder (artikel 3 of artikel 34 van) de Wet BIG, zoals artsen, fysiotherapeuten, gz-psychologen, tandartsen, verloskundigen, diëtisten en logopedisten.

Verplicht gebruik van de meldcode

Beroepskrachten van organisaties en instellingen die onder de Wet verplichte meldcode vallen, zijn verplicht de stappen van de meldcode te zetten bij signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling.²⁴ De verplichting om de stappen te zetten geldt bij alle cliënten, patiënten of leerlingen die in Nederland wonen, ongeacht hun nationaliteit of het al dan niet hebben van geldige verblijfspapieren.

De meldcode en het meldrecht richten zich op kindermishandeling en huiselijk geweld in de huiselijke kring van de cliënt.

Geweld van een zorgverlener ten opzichte van een cliënt en geweld tussen cliënten onderling, valt buiten de reikwijdte van de meldcode. Bestuurders van zorgaanbieders zijn verplicht dit type geweld te melden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.²⁵ Eenzelfde regeling geldt voor geweld in de jeugdhulpverlening²⁶ en voor geweld in de maatschappelijke ondersteuning.²⁷

Geweld in het onderwijs valt eveneens buiten de reikwijdte van de meldcode. Medewerkers in het onderwijs zijn verplicht een melding te doen bij het bestuur van de school als zij weten of redelijkerwijs vermoeden dat een andere medewerker van de school ontucht of seksueel misbruik pleegt met een minderjarige leerling. Het bestuur van de school is vervolgens verplicht te overleggen met de vertrouwensinspecteur van de Inspectie van het Onderwijs. Dit overleg is bedoeld te beoordelen of inderdaad een redelijk vermoeden bestaat van seksueel misbruik of ontucht. In dat geval is het bestuur van de school verplicht aangifte van het zedenmisdrijf te doen bij de politie.²⁸ De kinderopvang kent eenzelfde meld- en aangifteplicht.²⁹

De stappen van de meldcode

Stap 1: Breng de signalen in kaart

• Leg vast wat je ziet, hoort of op een andere manier waarneemt. Vermijd interpretaties en conclusies;
• Beschrijf ook de feiten die de signalen weerspreken en de feiten die wijzen op beschermende factoren;
• Doe zo nodig de Kindcheck en indien van toepassing de Mantelzorgverleningscheck.

Kindcheck

De Kindcheck is een gestandaardiseerde controle door een beroepskracht of een cliënt (mede) de zorg heeft voor minderjarige kinderen. De controle is gericht op de veiligheid van deze kinderen. Bijvoorbeeld als een cliënt wordt gezien in verband met ernstige verslavingsverschijnselen, ernstige psychische problemen, alcoholvergiftiging, zwangerschap, of een suïcidepoging. In al deze gevallen is het voor de veiligheid van mogelijke kinderen van belang dat de beroepskracht onderzoekt of de cliënt de zorg heeft voor kinderen en wie voor hen zorgt nu de cliënt daartoe niet in staat is.

Op basis van de Kindcheck kan een professional, de stappen van de meldcode volgend, besluiten een melding te doen vanwege de zorgen over de veiligheid van kinderen die niet zijn cliënt zijn en die hij ook niet kent. De aanleiding voor de melding is in geval van de Kindcheck de ernstige situatie van de cliënt die voor deze kinderen zorgt.

Mantelzorgverleningscheck

De KNMG Meldcode kent een mantelzorgverleningscheck. Dit wil zeggen dat de arts onderzoekt of de cliënt de mantelzorger is van huisgenoten of andere personen, dit met het oog op hun veiligheid. De check wordt uitgevoerd als door de situatie van de cliënt een verhoogd risico bestaat voor de veiligheid van de persoon voor wie de cliënt mantelzorger is. Bijvoorbeeld als de cliënt depressief is, zwaar overbelast lijkt te zijn, of met verslavingsproblemen kampt.

Je cliënt kan ook de persoon zijn die mantelzorg ontvangt. Deze mantelzorg kan leiden tot overbelasting van de mantelzorgverlener. Zo is bekend dat jonge kinderen die mantelzorger moeten zijn voor een ouder hier langdurig schade van kunnen ondervinden met gevolgen tot ver in hun volwassen leven. Ook andere mantelzorgers, zoals vrouwen die de zorg voor hun kinderen moeten combineren met hun werk en de zorg voor een vader of moeder en hoogbejaarde mannen en vrouwen die voor hun partner moeten zorgen kunnen overbelast raken. Dit kan leiden tot schade voor hen zelf én tot schadelijk gedrag voor de mantelzorgontvanger.

Andere kinderen in het gezin

Als een beroepskracht zorgen heeft over de veiligheid van een kind in het gezin, is het van belang dat de beroepskracht onderzoekt of de situatie voor eventuele andere leden van het gezin mogelijkerwijs ook onveilig is.

Getuige zijn van huiselijk geweld

Als kinderen getuige zijn van huiselijk geweld tussen hun ouders of tussen andere huisgenoten, is dat veelal zo schadelijk voor deze kinderen, dat dit wordt gezien als een vorm van kindermishandeling.

Dierenmishandeling

In gezinnen waar kindermishandeling of huiselijk geweld plaats vindt, kan ook sprake zijn van dierenmishandeling. Overleg met een aandachtsfunctionaris of met een deskundige collega waar je advies kunt vragen voor een goede aanpak. Omgekeerd komt in gezinnen waar dieren worden mishandeld, vaker dan gemiddeld ook kindermishandeling of huiselijk geweld voor.

Stap 2: Overleg met een deskundige collega of met Veilig Thuis

• Overleg met de aandachtsfunctionaris of met een andere deskundige collega over de interpretatie van de signalen en over de wijze waarop je het gesprek met de cliënt kunt aangaan;
• Overleg met Veilig Thuis als je na het collegiaal overleg nog vragen hebt of behoefte hebt aan extra deskundigheid;
• Het overleg in stap 2 met de aandachtsfunctionaris of met een deskundige collega wordt gevoerd op basis van anonieme cliëntgegevens. Alleen als je overlegt met een (aandachtsfunctionaris die ook als) collega die bij dezelfde hulp of behandeling of bij hetzelfde onderwijs van de cliënt is betrokken, kun je in het overleg de naam van de cliënt noemen. Zie voor meer hierover paragraaf 6.3;
• Advies bij Veilig Thuis is altijd op basis van anonieme cliëntgegevens.

Stap 3: Ga in gesprek met de cliënt

• Bespreek de signalen en zorgen;
• Nodig je cliënt uit hierop te reageren;
• Ga in gesprek en overleg over mogelijke hulp en ondersteuning;
• beschrijf de reactie van je cliënt;
• Vat samen en beschrijf je vervolgstap(pen).

Een gesprek met de cliënt is een wezenlijk onderdeel van de meldcode omdat je daardoor beter zicht krijgt op de betekenis van je signalen of vermoedens. Bovendien is een open werkwijze een voorwaarde om het vertrouwen van cliënten te houden.

Ook met het kind spreken

Ga bij signalen van kindermishandeling in gesprek met het kind, ook als dit nog heel jong is. Stem wat je bespreekt en hoe je dat doet af op de leeftijd en de ontwikkeling van het kind. Vertel wat er aan de hand is, zoek uit wat het kind van de situatie vindt en wat hij in deze situatie graag zou willen. Betrek het kind ook bij je volgende stappen.

Geen gesprek

Stap 3 overslaan en geen gesprek voeren met de cliënt is alleen bij wijze van hoge uitzondering mogelijk. Dit kan alleen bij:

• concrete aanwijzingen dat het contact met de cliënt een ernstig risico oplevert voor de veiligheid of de gezondheid van de cliënt of die van anderen; of ,
• concrete aanwijzingen die je doen vrezen voor je eigen veiligheid of die van je collega’s.

Vraag voordat je besluit om stap 3 over te slaan, altijd advies aan de aandachtsfunctionaris én aan Veilig Thuis.

Cliënt onbereikbaar

Kun je een cliënt niet bereiken? In dat geval wordt van je gevraagd om een paar stappen extra te zetten om de cliënt alsnog te bereiken. Probeer contact te krijgen op verschillende dagen en tijden en op verschillende manieren (app, mail, telefoon, brief, huisbezoek). Afhankelijk van de ernst van de signalen zul je soms wel en soms niet kunnen besluiten een of twee weken te wachten en opnieuw te proberen contact met de cliënt te krijgen.

Overleg met de aandachtsfunctionaris, of met een deskundige collega, of je voldoende hebt gedaan om de cliënt te bereiken. Ga dan verder met stap 4. Leg in je dossier welke contactpogingen je hebt gedaan.

Stap 4: Weeg de aard en ernst van het geweld

• Op basis van alle informatie en alle gevoerde gesprekken in de stappen 1 tot en met 3, kom je tot een weging van de aard en de ernst van het geweld.
• gebruik het afwegingskader
• Bij twijfel opnieuw advies vragen aan veilig Thuis

Afwegingskaders

Afwegingskaders ondersteunen beroepskrachten bij het wegen van de aard en de ernst van het geweld in stap 4 en bij de beslissingen die bij stap 5 moeten worden genomen. Beroepsgroepen en sectoren ontwikkelden eigen afwegingskaders die gezien worden als een binnen de beroepsgroep geldende richtlijn.

Voor richtlijnen - en daarmee voor het afwegingskader - geldt: ‘pas toe, of leg uit’. Dit wil zeggen dat je als beroepskracht gebonden bent aan het afwegingskader van je eigen beroepsgroep of sector. Meen je dat je bij wijze van hoge uitzondering in een casus af moet wijken van het afwegingskader, overleg dan vooraf met de aandachtsfunctionaris. Vraag ook advies aan Veilig Thuis. Motiveer in je dossier zorgvuldig waarom je afgeweken bent van het afwegingskader en wie je daarover vooraf hebt geraadpleegd en wat de inhoud was van de gegeven adviezen.

Iedere beroepsgroep en sector heeft een eigen afwegingskader ontwikkeld om goed in te kunnen spelen op de signalen die in de betreffende beroepsgroep worden gezien. Zo ziet een docent doorgaans andere signalen dan bijvoorbeeld een jeugdarts, die weer andere signalen ziet dan een sociaal werker of een medewerker in de ouderenzorg.

Alle afwegingskaders bestaan uit de volgende vijf vragen:

1. Heb ik op basis van stap 1 tot en met 4 (nog steeds) een vermoeden van huiselijk geweld of kindermishandeling?

Zo nee, dossier afsluiten.

2. Schat ik op basis van stap 1 tot en met 4 in dat sprake is van acute of structurele onveiligheid

Zo ja, doe dan een melding.

3. Kan ik effectieve hulp bieden of organiseren en kan ik de effecten van de hulp monitoren?

Zo nee, doe dan een melding.

4. Accepteren de betrokkenen de hulp?

Zo nee, doe dan een melding.

5. Leidt deze hulp binnen een aanvaardbare termijn tot duurzame veiligheid?

Zo nee, doe dan een melding.

Op basis van deze vragen is volgens de afwegingskaders in de verschillende beroepsgroepen de professionele norm dat melden in de volgende gevallen noodzakelijk is:

• In alle gevallen van acute onveiligheid of structurele onveiligheid.
• In alle andere gevallen waarin de beroepskracht meent dat diegene, gelet op de eigen competenties, verantwoordelijkheden en professionele grenzen, in onvoldoende mate effectieve hulp kan bieden of organiseren bij (risico's op) huiselijk geweld en/of kindermishandeling.
• Wanneer een beroepskracht die hulp biedt of organiseert om betrokkenen te beschermen tegen het risico op huiselijk geweld en/of kindermishandeling constateert dat de onveiligheid niet stopt of zich herhaalt.

Acute onveiligheid

Bij acute onveiligheid is iemand in direct fysiek gevaar en is zijn veiligheid de komende uren en dagen niet gegarandeerd. Daarom heeft de cliënt direct bescherming nodig. Voorbeelden: ernstig fysiek letsel, geweld waarbij een wapen is gebruikt, seksueel misbruik, fysiek geweld tijdens een zwangerschap, zeer ernstig verwaarlozen en zorg onthouden waardoor acute gezondheidsrisico’s ontstaan.

Acute onveiligheid bij disclosure

Disclosure wil zeggen dat een slachtoffer uit zichzelf aan een beroepskracht hulp vraagt of vertelt over huiselijk geweld of kindermishandeling waar hij als slachtoffer bij betrokken is. Een disclosure betekent vaak dat het slachtoffer een acute crisis ervaart en voor zijn veiligheid of die van anderen vreest. In dat geval kan sprake zijn van een acuut onveilige situatie waarbij het doen van een melding is aangewezen. In extreme situaties kan het zelfs nodig zijn ter plekke (al dan niet met het slachtoffer samen) 112 te bellen.

Structurele onveiligheid

Bij structurele onveiligheid is sprake van een terugkerende of voortdurende onveilige situatie. Voorbeelden: ouderen die afhankelijk zijn van een mantelzorger die door overbelasting onvoldoende veiligheid kan bieden, kinderen die opgroeien bij ouders met zodanige beperkingen of stoornissen dat zij de ontwikkeling van hun kinderen ernstig bedreigen, kinderen die regelmatig getuige zijn van huiselijk geweld tussen volwassenen en structureel (eventueel escalerend) geweld tussen (ex-)partners.

Stap 5: Beslis: is melden nodig? Is hulp nodig?

Met behulp van de weging van stap 4 kom je in stap 5 tot twee besluiten:

Afweging 1: Is melden noodzakelijk?

Afweging 2: Is hulp inzetten of het organiseren (ook) mogelijk?

Meldrecht, geen meldplicht

Stap 5 maakt duidelijk dat beroepskrachten bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling geen meldplicht maar een meldrecht hebben. Zij zijn wel verplicht de stappen van de meldcode te zetten. Op basis van de informatie die beroepskrachten bij het zetten van de stappen krijgen, beantwoorden zij de vragen van het afwegingskader en komen zo tot een besluit over het al dan niet doen van een melding en over het al dan niet (ook) organiseren van hulp.

Volgorde van de stappen

In de meldcode worden de vijf stappen schematisch beschreven. De werkelijkheid verloopt vaak wat minder schematisch. Soms zullen meer gesprekken met de cliënt, of vaker advies van Veilig Thuis nodig zijn. Essentieel is dat alle stappen minstens eenmaal zijn gezet voordat de beroepskracht een melding doet.

Ondersteuning door de aandachtsfunctionaris

Veel organisaties hebben een of meer aandachtsfunctionarissen in dienst die de medewerkers ondersteunen bij het zetten van de stappen van de meldcode en bij alle afwegingen bij deze stappen. De aandachtsfunctionaris kan ook helpen bij het formuleren van een melding. Is binnen de organisatie geen aandachtsfunctionaris werkzaam, dan kan een beroep worden gedaan op een ervaren en deskundige collega.

Ondersteuning door Veilig Thuis

Zijn na intern overleg nog twijfels aanwezig of is behoefte aan extra deskundigheid, dan kun je altijd advies vragen aan Veilig Thuis. Dit advies wordt gevraagd en gegeven op basis van anonieme cliëntgegevens.

Vastleggen van de stappen

Aantekeningen over de stappen van de meldcode worden vastgelegd in het cliënt- patiënt- kind- of leerlingdossier. In paragraaf 7.3 wordt per stap beschreven welke informatie moet worden vastgelegd.

Inhoud van de melding

In de melding beschrijf je de feiten en gebeurtenissen die aanleiding zijn voor de melding. Wees daarin volledig, dit wil zeggen dat je ook de feiten en gebeurtenissen beschrijft die je vermoedens weerspreken. Is een deel van je informatie van anderen afkomstig, vermeld daarbij dan de bron en vraag vooraf toestemming aan je bron deze informatie te mogen delen.

Maak in de melding duidelijk of je de inhoud vooraf hebt kunnen bespreken met je cliënt en zo niet, waarom niet. Vermeld, als dit het geval is, of je ook met andere betrokkenen dan de cliënt contact over de melding hebt gehad. Is er geen contact geweest met andere betrokkenen, daar waar dit gelet op de casus wel voor de hand had gelegen, beschrijf dan waarom dit niet mogelijk was.

Staat er belastende informatie in de melding over een persoon ( ‘ex-partner stalkt cliënt al enige maanden’), vermeld dan van wie deze belastende informatie afkomstig is en of je de persoon die wordt ‘belast’ een reactie hebt kunnen vragen op de negatieve informatie over hem.

Relatie beroepsgeheim, meldrecht en meldcode

Het beroepsgeheim van hulpverleners zorgt dat de drempel tot hulp, zorg en ondersteuning laag is: cliënten kunnen vertrouwen dat wat de beroepskracht van hen weet, zonder hun toestemming niet met anderen wordt gedeeld.

Het meldrecht maakt inbreuk op het beroepsgeheim want beroepskrachten kunnen zonder toestemming van de cliënt signalen van huiselijk en kindermishandeling bij Veilig Thuis neerleggen. Deze inbreuk op het beroepsgeheim is noodzakelijk om cliënten te beschermen tegen huiselijk geweld en kindermishandeling.

Het verplicht gebruik van de meldcode zorgt dat beroepskrachten zorgvuldig omgaan met het meldrecht. De meldcode vraagt van beroepskrachten stap voor stap tot een afweging te komen over het al dan niet doen van een melding. Kern van de meldcode is de openheid die van de beroepskracht wordt gevraagd ten opzichte van cliënten over de signalen en de zorgen. Zo bezien is de meldcode een waarborg voor cliënten dat met hen gesproken wordt voordat de beroepskracht besluit of een melding noodzakelijk is. Deze openheid is een belangrijk instrument om het vertrouwen van cliënten in beroepskrachten te behouden, vooral in situaties, zoals bij het meldrecht, dat informatie kan worden gedeeld zonder hun toestemming.

Vrijwilligers en het zetten van de stappen van de meldcode

Het zetten van de verschillende stappen van de meldcode vraagt professionele kennis en ervaring. Bijvoorbeeld om signalen te duiden, in gesprek te gaan met cliënten en hun vertegenwoordigers over de signalen en een afweging te maken over het al dan niet doen van een melding. Daarom geldt het verplicht gebruik van de meldcode alleen voor beroepskrachten.

Als een organisatie (ook) met vrijwilligers werkt, kan deze organisatie in het protocol meldcode opnemen wat van vrijwilligers verwacht wordt als zij huiselijk geweld of kindermishandeling signaleren. Geadviseerd wordt in het protocol meldcode functionarissen aan te wijzen als aanspreekpunt voor de vrijwilligers waar zij met hun signalen terecht kunnen en die het zetten van de vervolgstappen van de vrijwilligers overnemen.

22. De inhoud van de meldcode die een instelling of organisatie moet ontwikkelen ligt vast in het Besluit verplichte meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. ↩

23. De verplichting een meldcode vast te stellen en de kennis en het gebruik daarvan te bevorderen is niet in één wet vastgelegd maar is opgenomen in ‘domein’ wetten, zoals de Jeugdwet, de Wmo, de Wet kinderopvang, de Wet kwaliteit klachten geschillen zorg, de Wet op het primair onderwijs 2023, de Wet voortgezet onderwijs 2020, de Wet educatie en beroepsonderwijs en de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. ↩

24. De verplichting voor beroepskrachten bij signalen de stappen van de meldcode te zetten wordt afgeleid uit de formulering van de verplichting van organisaties een meldcode te ontwikkelen in de in vorige noot genoemde ‘domein wetten. ↩

25. Artikel 11 lid 1 Wet Kwaliteit klachten en geschillen in de zorg (Wkkgz). De meldplicht voor geweld tussen cliënten geldt alleen als zij minimaal een dagdeel in een instelling verblijven en door het geweld medische of gedragskundige behandeling noodzakelijk was en/of de politie betrokken was bij het geweld. Lichamelijk, geestelijk en seksueel geweld van een zorgverlener t.o.v. een cliënt moet altijd worden gemeld evenals seksueel geweld (in een intramurale setting) tussen cliënten. ↩

26. Artikel 4.1.8 Jeugdwet. Voor het melden van geweld tussen cliënten gelden dezelfde voorwaarden zoals beschreven in de voetnoot over de meldplicht in de Wkkgz. ↩

27. Artikel 3.4 Wmo. Voor het melden van geweld tussen cliënten gelden dezelfde voorwaarden zoals beschreven in de voetnoot over de meldplicht in de Wkkgz. Een melding van geweld moet worden gedaan bij de door de gemeente aangewezen toezichthoudende ambtenaar. ↩

28. Zie artikel 4a Wet op het primair onderwijs 2023, artikel 3.39 Wet voortgezet onderwijs 2020, artikel 1.3.8 Wet Educatie en beroepsonderwijs en artikel 1.20 Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. ↩

29. Artikel 1.51b lid 3 Wet kinderopvang. ↩

30. In de meldcodes van de kinderopvang hebben de leidsters vooral een taak bij stap 1, het signaleren van kindermishandeling en huiselijk geweld. De aandachtsfunctionaris zet de vervolgstappen zoals het vragen van advies aan Veilig Thuis, het voeren van een gesprek met de ouder(s) en het beslissen over het doen van een melding en het organiseren van hulp. ↩

De aandachtsfunctionaris huiselijk geweld en kindermishandeling

De organisaties en instellingen die onder de Wet verplichte meldcode vallen hebben de plicht de kennis en het gebruik van de meldcode bij de medewerkers te bevorderen door bekendheid te geven aan de meldcode en door voor voldoende scholing en ondersteuning te zorgen. Veel organisaties werken hiervoor met aandachtsfunctionarissen. Dit zijn medewerkers die o.a. als taak hebben de meldcode op de agenda van de organisatie te houden, te adviseren over beleid en bijscholing van de medewerkers te organiseren. Daarnaast ondersteunen aandachtsfunctionarissen de medewerkers als zij bij signalen van kindermishandeling en huiselijk geweld de stappen van de meldcode zetten.

Positie van de aandachtsfunctionaris

Hoewel veel organisaties werken met aandachtsfunctionarissen, zijn instellingen niet verplicht een aandachtsfunctionaris te hebben. Ze kunnen ook besluiten op een andere manier te voldoen aan de verplichting om de kennis en het gebruik van de meldcode binnen de organisatie te bevorderen en de medewerkers bij signalen van kindermishandeling en huiselijk geweld te ondersteunen.

Veldnorm in de ziekenhuizen

Ziekenhuizen hebben in een veldnorm verplicht om een of meer aandachtsfunctionarissen aan te stellen om zo het gebruik van de meldcode te stimuleren. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd houdt toezicht op deze veldnorm.

Taken van de aandachtsfunctionaris

De aandachtsfunctionaris adviseert over het beleid van de instelling, informeert de medewerkers over de meldcode, stimuleert om de meldcode te hanteren en ondersteunt medewerkers als zij bij hun cliënten huiselijk geweld of kindermishandeling signaleren.

Op beleidsniveau adviseert de aandachtsfunctionaris het bestuur van de organisatie over verbeteringen in de aanpak van huiselijk geweld of kindermishandeling. Onder andere over met enige regelmaat binnen de organisatie aandacht vragen voor de aanpak van over het wegnemen van knelpunten en belemmeringen die medewerkers ervaren bij het signaleren en het zetten van de stappen van de meldcode. In het jaarverslag beschrijft de aandachtsfunctionaris bijvoorbeeld wat in de organisatie is gebeurd aan publiciteit en bijscholing en geeft hij een overzicht van het aantal keren dat de meldcode door medewerkers in gang is gezet, het aantal meldingen dat is gedaan en de aard van het geweld dat is gesignaleerd. Daarnaast onderhoudt de aandachtsfunctionaris contacten met organisaties in de regio die betrokken zijn bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling, zoals Veilig Thuis en het gemeentelijk wijkteam.

Op informatie- scholingsniveau informeert de aandachtsfunctionaris de medewerkers over de meldcode, wat het is en hoe deze te gebruiken. De aandachtsfunctionaris motiveert de medewerkers om de meldcode in te zetten bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling

Op casusniveau ondersteunt de aandachtsfunctionaris medewerkers bij het zetten van de stappen van de meldcode.

Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode

Uitgangspunt van de Wet verplichte meldcode is dat beroepskrachten die onder deze wet vallen zelf de stappen van de meldcode zetten bij signalen van kindermishandeling en huiselijk geweld. De organisaties waar de beroepskrachten werkzaam zijn moeten zorgen dat hun medewerkers over voldoende kennis en vaardigheden beschikken én dat zij voldoende worden ondersteund bij het zetten van de stappen, bijvoorbeeld door een aandachtsfunctionaris.

Op basis van dit wettelijk kader hebben aandachtsfunctionarissen bij het zetten van de stappen van de meldcode een ondersteunende en adviserende rol en zetten zij niet zelf de stappen. De signalerende beroepskrachten zijn zelf verantwoordelijk voor de wijze waarop zij invulling geven aan de stappen van de meldcode, voor de dossiervorming naar aanleiding van de stappen én voor het al dan niet overnemen van adviezen van de aandachtsfunctionaris.

In een aantal situaties wordt de rol van de aandachtsfunctionaris op een andere manier ingevuld. De ondersteunende rol gaat in die gevallen over in een medeverantwoordelijke rol, toegang tot het dossier, en zelf verslag kunnen leggen in het dossier, zijn dan noodzakelijke bevoegdheden.

Als de rol van de aandachtsfunctionaris overgaat in een medeverantwoordelijke rol, moet de aandachtsfunctionaris als medebehandelaar worden aangemerkt. Dit moet bij de cliënt worden aangegeven en in het dossier beschreven worden.

De LVAK zet zich al een aantal jaren in om van de rol aandachtsfunctionaris een functie te maken en niet langer een ‘takenpakket’ dat de medewerker uitvoert naast zijn andere taken in de organisatie. In dat kader heeft de LVAK samen met vertegenwoordigers van de verschillende beroepsgroepen het Functieprofiel voor de Aandachtsfunctionaris ontwikkeld. In dit functieprofiel worden naast de werkzaamheden en taken, ook de bevoegdheden van de aandachtsfunctionaris beschreven. Omdat de taken en bevoegdheden van de aandachtsfunctionaris per sector verschillen, zijn in nauw overleg met de betrokken aandachtsfunctionarissen, sectorspecifieke functieprofielen ontwikkeld. De functieprofielen zijn in te zien en te downloaden op: lvak.nl/functieprofiel

Delen van informatie over de cliënt

In de hierboven beschreven adviserende en ondersteunende rol van de aandachtsfunctionaris bij de stappen van de meldcode vragen beroepskrachten op basis van anonieme cliëntgegevens advies aan de aandachtsfunctionaris. Deze heeft in deze rol ook geen inzage in het dossier van de cliënt.

Bevoegdheden aandachtsfunctionaris

Op basis van het sectorspecifieke functieprofiel is er de mogelijkheid in geval van signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling bij een cliënt, de aandachtsfunctionarissen aan te wijzen als medebehandelaar. Dit maakt het mogelijk dat de aandachtsfunctionaris het dossier inziet en stappen van de meldcode zet en daarvan aantekeningen maakt in het dossier.

Bovenstaande constructie van de aandachtsfunctionaris als medebehandelaar is alleen mogelijk als de positie van de aandachtsfunctionaris als medebehandelaar is vastgelegd in het protocol meldcode van de instelling.

Kortom, welke taken en bevoegdheden de aandachtsfunctionaris in een bepaalde instelling heeft, blijkt uit de meldcode van de betreffende organisatie. Daarin moet o.a. duidelijk staan wie binnen de organisatie verantwoordelijk is voor welke stappen.

Kinderopvang

In de praktijk blijkt dat in sommige sectoren behoefte is aan een meer dan adviserende rol voor de aandachtsfunctionaris. Zo wordt in de kinderopvang en de buitenschoolse opvang, op basis van een landelijk protocol,³¹ gewerkt met een andere taakverdeling. De pedagogisch professional heeft een signalerende taak en gaat met de signalen naar de aandachtsfunctionaris, veelal een leidinggevende. Deze neemt het zetten van de stappen van de pedagogische professional over. In deze taakverdeling is de aandachtsfunctionaris verantwoordelijk voor de dossiervorming n.a.v. stap 1 en voor het zetten van de vervolgstappen, inclusief het nemen van de beslissing over het al dan niet doen van een melding en de dossiervorming bij de vervolgstappen.

Als in de meldcode van de kinderopvang of de buitenschoolse opvang is vastgelegd dat de aandachtsfunctionaris de stappen 2 tot en met 5 zet, betekent dit dat de aandachtsfunctionaris:

• De gegevens die over het kind in het registratiesysteem staan inziet; en
• Aantekeningen in dit registratiesysteem maakt over de uitkomsten van de verschillende stappen; én
• Beslist over het al dan niet doen van een melding.

31. Landelijk protocol kindermishandeling en grensoverschrijdend gedrag 2024 van de brancheorganisatie kinderopvang ↩

Zorgvuldig vastleggen en delen van informatie over cliënten

Bij de aanpak van huiselijk geweld en kindermishandeling leggen beroepskrachten informatie over hun cliënten vast in een dossier en delen ze informatie met elkaar. Dit hoofdstuk beschrijft eerst vijf vuistregels die altijd gelden voor de omgang met informatie over cliënten, ongeacht of deze informatie wordt vastgelegd of wordt gedeeld met anderen. Een volgende paragraaf gaat in op het zorgvuldig delen van informatie. In de laatste paragraaf wordt per stap van de meldcode beschreven wat beroepskrachten daarover moeten vastleggen in het dossier.

Vuistregels zorgvuldig omgaan met informatie over cliënten

In alle situaties waarin beroepskrachten informatie over hun cliënten vastleggen of met anderen delen vijf vuistregels. Beschrijf altijd feiten over wat je ziet, hoort, of op een andere manier waarneemt.

De vijf feiten:

• Vermijd onmiddellijke interpretaties en conclusies;
• Geef je een mening/oordeel/hypothese: scheid deze van de feiten, blijf binnen je deskundigheidsterrein en zorg voor voldoende feitelijke onderbouwing;
• Als de informatie afkomstig is van een ander, vermeld dan de bron;
• Leg ook de mening van de cliënt vast, ook (juist) als hij het niet met je eens is;
• Vermeld bij (belastende) informatie over een pleger van wie deze informatie afkomstig is, vermeld ook of je de pleger gesproken hebt en zo ja, beschrijf diens reactie.

Voorbeelden:

Zorgvuldig delen van informatie over cliënten met anderen

Bij het delen van informatie over cliënten met derden zijn twee zaken van belang: er moet een grondslag (wettelijke basis) voor het delen aanwezig zijn en het delen moet zorgvuldig gebeuren. Meer over de grondslag voor het delen van informatie met derden staat in deel 2 van deze handreiking. Daarin wordt per beroepsgroep aangegeven wat de wettelijke basis is voor het delen van informatie over cliënten met derden.

Bij het zorgvuldig delen van informatie is het essentieel hoe je informatie deelt en wat je aan informatie deelt. Hoe je als beroepskracht zorgvuldig informatie deelt wordt beschreven in hoofdstuk 6. Voor de vraag wat je aan informatie deelt, geldt als vuistregel: niet meer informatie delen dan nodig is en met niet meer beroepskrachten dan nodig.

Niet meer dan nodig

Wat aan informatie nodig is, is afhankelijk van het doel waarvoor je de informatie deelt. Overleg je bijvoorbeeld met drie andere beroepskrachten om tot een gezamenlijke aanpak te komen van structureel geweld in een gezin, dan moet je met elkaar vaak veel informatie uitwisselen over de mogelijke oorzaken van het geweld en over de situatie van de verschillende gezinsleden. Loopt de gezamenlijke aanpak eenmaal dan is het meestal niet nodig dat je elkaar op de hoogte houdt van de inhoud van de hulp- en begeleidingstrajecten van de individuele gezinsleden. De mededeling aan elkaar dat de hulp volgens plan verloopt, of dat de doelen zijn behaald, of dat de hulp is afgesloten, is vaak voldoende. In dit verband wordt wel gesproken over het verschil tussen nice to know en need to know. Je deelt alleen need to know.

Volledig

Hoewel je alleen deelt wat nodig is, wordt wel van je gevraagd volledig te zijn. Dit wil zeggen dat je ook de jou bekende informatie deelt die de signalen of de zorgen over de situatie van de cliënt weerspreken of die wijzen op beschermende factoren. Zo voorkom je bij jezelf en bij anderen een tunnelvisie waarin je alleen nog op zoek bent naar signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling.

Vastleggen van de stappen van de meldcode

Beroepskrachten die met de meldcode werken, maken aantekeningen in het dossier over de stappen die zij zetten. Deze paragraaf beschrijft per stap welke informatie moet worden vastgelegd. Uiteraard gelden ook voor deze aantekeningen de regels die zijn gegeven in hoofdstuk 5.

Aantekeningen bij Stap 1

• Beschrijf de signalen: teken aan wat je hebt gehoord, hebt gezien of geroken en vermijd interpretaties en conclusies;
• Leg ook de feiten vast die het vermoeden weerspreken en de feiten die duiden op beschermende factoren;
• Leg bij de Kindcheck het aantal en de leeftijd van de kinderen vast en vermeld of er naast de cliënt een andere opvoeder/verzorger is. Beschrijf de risico’s voor de kinderen vanwege de situatie van je cliënt;
• Beschrijf indien van toepassing de mantelzorgverleningscheck.

Aantekeningen bij Stap 2

• Leg de gegeven adviezen vast, vermeld daarbij de functie van de adviesgevers;
• Als je afwijkt van de adviezen, beschrijf waarom je dit doet.

Aantekeningen bij Stap 3

• Beschrijf de reactie van je cliënt op de signalen, zijn visie op de situatie, op mogelijke oplossingen en op eventueel in te zetten hulp;
• Leg de vervolgafspraken vast die je met de cliënt maakt;
• Teken aan of je in het gesprek al hebt aangekondigd dat je een melding gaat doen bij Veilig Thuis en wat de inhoud daarvan zal zijn.
• Als er kinderen bij het geweld zijn betrokken, maak dan ook aantekeningen over het gesprek met hen zodat duidelijk is wat de kinderen van de situatie vinden, wat zij nodig hebben en welke wensen zij voor de toekomst hebben.

Aantekeningen bij Stap 4

• Leg de antwoorden vast die je geeft op het wegen van de veiligheid adhv van de eerste drie stappen
• Leg de antwoorden vast van de vragen uit het afwegingskader zodat duidelijk is: hoe je tot een weging van het geweld bent gekomen en tot een beslissing over het al dan niet doen van een melding en/of het in gang zetten van hulp. Beantwoord de vragen zo feitelijk mogelijk.
• Besluit je om een melding te doen: teken dan ook aan wanneer je de cliënt over (de inhoud van) de melding hebt geïnformeerd.
• Gebruik je algemene termen als ‘(on)veiligheid’ of ‘belang van de cliënt’, beschrijf dan concreet wat deze termen in de specifieke casus betekenen. Wat maakt dat het voor jouw cliënt in deze casus onveilig is.
• Op basis van welke feiten besluit je de meldcode na stap 3 af te sluiten?

Vragen afwegingskader

1. Heb ik op basis van stap 1 tot en met 4 (nog steeds) een vermoeden van huiselijk geweld of kindermishandeling?

2. Schat ik op basis van stap 1 tot en met 4 in dat sprake is van acute of structurele onveiligheid?

3. Kan ik effectieve hulp bieden of organiseren en kan ik de effecten van de hulp monitoren?

4. Accepteren de betrokkenen de hulp?

5. Leidt deze hulp binnen een aanvaardbare termijn tot duurzame veiligheid?

Aantekeningen bij stap 5

Als je een melding doet, leg dan ook de inhoud van de melding vast in je dossier en leg eveneens de terugkoppeling vast die je ontvangt van Veilig Thuis in reactie op de melding. Zie voor meer over de inhoud van een melding: hoofdstuk 4

Veilig Thuis

Veilig Thuis heeft een centrale rol in de aanpak van kindermishandeling en huiselijk geweld. Iedereen kan een beroep doen op Veilig Thuis: voor het vragen van advies en voor het doen van een melding.

Dit hoofdstuk beschrijft de wettelijke taken en bevoegdheden van Veilig Thuis.

De taken van Veilig Thuis³²

Advies

Iedereen die te maken heeft met vermoedens van kindermishandeling en/of huiselijk geweld kan contact zoeken met Veilig Thuis en advies vragen. Bijvoorbeeld over de vraag of de signalen al dan niet kunnen wijzen op kindermishandeling of huiselijk geweld , over het voeren van een gesprek met de cliënt, over passende hulp en over het al dan niet doen van een melding.

Meldpunt

Iedereen die een redelijk vermoeden heeft van kindermishandeling en/of huiselijk geweld kan een melding doen bij Veilig Thuis. Beroepskrachten met een beroepsgeheim of een andere zwijgplicht hebben een meldrecht. Voor het doen van een melding hebben zij geen toestemming nodig van hun cliënt maar zij moeten de cliënt daarover wel informeren.

Bij een melding deelt de beroepskracht behalve de signalen ook de naam en andere gegevens van de cliënt en ook zijn eigen naam en functie en de naam van de instelling waarvoor hij werkzaam is.

Bij een melding maken de beroepskracht en Veilig Thuis afspraken over de taakverdeling na de melding. In het algemeen wordt van de beroepskracht verwacht dat hij na de melding de gebruikelijke zorg/begeleiding aan de cliënt voortzet en dat hij daarnaast alert is op signalen dat de situatie voor de cliënt onveilig blijft of onveiliger wordt. In dat geval neemt hij opnieuw contact op met Veilig Thuis.

Veiligheidsbeoordeling

Veilig Thuis beoordeelt na ontvangst van een melding de veiligheidssituatie van de cliënt en diens gezinsleden. Op basis van de veiligheidsbeoordeling besluit Veilig Thuis of vervolgstappen nodig zijn.

Veilig Thuis heeft voor de veiligheidsbeoordeling en voor de vervolgstappen meestal informatie nodig van andere beroepskrachten die de cliënt en de leden van diens gezin kennen. Deze beroepskrachten hebben op basis van hun eigen meldrecht ook het recht op verzoek van Veilig Thuis informatie over hun cliënten te delen. Voor dit informatierecht is geen toestemming van de cliënt nodig. Voorwaarde is dat de informatie die de beroepskracht deelt noodzakelijk is voor het beoordelen van de veiligheidssituatie of voor het stoppen van het geweld. Zie voor meer over het op verzoek delen van informatie met Veilig Thuis paragraaf 3.2 en paragraaf 3.3.

Beroepskrachten die desgevraagd informatie verstrekken worden door Veilig Thuis informanten genoemd.

Onderzoek

De veiligheidsbeoordeling kan leiden tot nader onderzoek door Veilig Thuis naar de aard en de oorzaken van het geweld om zo beter te kunnen beoordelen welke vervolgstappen nodig zijn.

Hulp

Na de veiligheidsbeoordeling en een eventueel onderzoek kan Veilig Thuis besluiten het wijkteam of andere hulpverleners te informeren zodat – met toestemming van de betrokkene(n)³³ - hulp voor de cliënt en diens gezin in gang wordt gezet.

Politie

Meent Veilig Thuis dat de veiligheid van de cliënt of van anderen vraagt om ingrijpen van de politie, dan informeert Veilig Thuis de politie over de melding. Hiervoor heeft Veilig Thuis geen toestemming nodig van de melder.

Raad voor de Kinderbescherming

Bij zorgen over de acute veiligheid en/of bij een ernstige bedreiging van de ontwikkeling van een minderjarige, informeert Veilig Thuis de Raad voor de Kinderbescherming zodat deze onderzoek kan doen naar de noodzaak van een kinderbeschermingsmaatregel. Is een maatregel noodzakelijk dan dient de Raad voor de Kinderbescherming een verzoek in bij de rechtbank voor een kinderbeschermingsmaatregel, zoals een ondertoezichtstelling of de beëindiging van het gezag. Ontvangt Veilig Thuis een melding over een minderjarige die al een kinderbeschermingsmaatregel heeft, dan zoekt Veilig Thuis contact met de gecertificeerde instelling die de maatregel uitvoert om afspraken te maken over de veiligheid van de minderjarige.

Bevoegdheden van Veilig Thuis

De wet geeft Veilig Thuis een sterke informatiepositie: Veilig Thuis kan zonder toestemming van de betrokkenen informatie over hen vastleggen, bewaren, beoordelen en aan anderen verstrekken.³⁴ Zo mag Veilig Thuis een melding vastleggen en bewaren. Ook mag Veilig Thuis, voor het doen van onderzoek naar een melding, beroepskrachten benaderen en informatie over hun cliënt vragen. En Veilig Thuis kan informatie uit een melding of uit een onderzoek delen met de politie, met de Raad voor de Kinderbescherming en met de hulpverlening. Veilig Thuis mag deze sterke informatiepositie uitoefenen voor zover dit nodig is voor het beoordelen van de veiligheid, voor het doen van onderzoek naar een melding en voor het stoppen van het geweld.

Open werkwijze

De wet vraagt van Veilig Thuis dat gewerkt wordt in openheid ten opzichte van de betrokkenen, tenzij concrete aanwijzingen aanwezig zijn dat dit onverantwoord is vanwege de veiligheid van de betrokkenen, van de melder of van medewerkers van Veilig Thuis.

Openheid over de identiteit van de melder en de inhoud van de melding

Na een melding zoekt Veilig Thuis contact met de betrokkenen om de melding met hen te bespreken. Daarbij maakt Veilig Thuis als regel de naam van de melder en de inhoud van de melding bekend. Doorgaans weten de betrokkenen al van de melding omdat de beroepskracht in stap 3 of 4 van de meldcode al met de cliënt over zijn zorgen sprak en hem ook al informeerde over (de inhoud van) de melding.

Anoniem een melding doen zonder dat Veilig Thuis de naam en andere gegevens van de melder kent, is niet mogelijk.

Openheid over de identiteit van de informanten

Veilig Thuis laat de betrokkenen weten welke beroepskrachten Veilig Thuis als informanten wil benaderen of heeft benaderd en beschrijft welke informatie die informanten over hen delen.

Doorgaans kennen de betrokkenen deze informatie al. Want een beroepskracht die als informant optreedt, zoekt als regel eerst contact met zijn cliënt zodat deze weet welke informatie de informant deelt en waarom de beroepskracht dit noodzakelijk vindt. Zie paragraaf 3.3.

Geen openheid over gevraagde adviezen

Omdat een advies op basis van anonieme cliëntgegevens wordt gevraagd en gegeven, kan Veilig Thuis geen informatie aan de cliënt verstrekken over adviezen die in verband met zijn situatie zijn gevraagd. Veelal zal de cliënt wel kennis kunnen nemen van deze adviezen door de beroepskracht om een afschrift te vragen van zijn dossier . Want als het goed is heeft de beroepskracht het advies dat hij kreeg vastgelegd in dit dossier.

Terugkoppeling

Veilig Thuis is verplicht melders een terugkoppeling te geven zodat zij weten tot welke stappen hun melding heeft geleid. Voor de veiligheidsbeoordeling is dit binnen vijf werkdagen. Voor een onderzoek is dit na afsluiting van het onderzoek.

32. De taken van Veilig Thuis zijn te vinden in artikel 4.1.1. lid 2 en 3 Wmo. ↩

33. Met de ‘betrokkene’ wordt in deze Handreiking gedoeld op ieder die direct wordt geraakt door het geweld dat is gemeld. Een betrokkene kan een slachtoffer, een pleger, een getuige of een huisgenoot zijn. ↩

34. Zie artikel 5.1.6 Wmo. ↩

Aangifte doen en informatie delen met de politie

Bij signalen van huiselijk geweld en kindermishandeling wenden beroepskrachten zich vooral tot Veilig Thuis, bijvoorbeeld voor het vragen van advies en voor het doen van een melding. Het meldrecht en de meldcode bieden beroepskrachten een zorgvuldige weg voor het delen van informatie over huiselijk geweld en kindermishandeling. In bijzondere situaties, vooral bij acute onveiligheid, kan het soms noodzakelijk zijn (ook) informatie te delen met de politie.

Aangifterecht en aangifteplicht

Niet alleen een slachtoffer maar ieder die weet dat een strafbaar feit is gepleegd, heeft het recht bij de politie aangifte van dit strafbaar feit te doen. Het doen van aangifte is een recht, we kennen in Nederland geen algemene aangifteplicht.³⁵

Bij een aantal zware misdrijven geldt wel een aangifteplicht. Dat is het geval bij:

• Verkrachting;
• Levensdelicten zoals moord en doodslag;
• Mensenroof
• Terroristische misdrijven
• Misdrijven tegen de veiligheid van de Staat, zoals een aanslag tegen de volksvertegenwoordiging of tegen (de vertegenwoordiger van) de Koning.³⁶

De aangifteplicht geldt niet voor naaste familieleden van de pleger en ook niet voor artsen, advocaten, geestelijk verzorgers en notarissen.

Een aangifte zet de politie op het spoor van een mogelijk strafbaar feit. Het is aan de politie en de officier van justitie te beslissen of na een aangifte een opsporingsonderzoek in gang wordt ingezet met het doel de verdachte voor de rechter te brengen om over zijn schuld of onschuld te oordelen.

Sommige strafbare feiten zijn klachtdelicten. Deze feiten kunnen alleen vervolgd worden na aangifte door het slachtoffer. Dit geldt o.a. voor belediging en stalking.³⁷

Informatie delen met de politie

Aangifte doen

Voor het doen van aangifte geldt geen meldrecht of een andere specifieke wettelijke regeling. Dit betekent voor hulpverleners dat zij toestemming nodig hebben van hun cliënt voor het delen van informatie met de politie. Krijgen ze geen toestemming of kunnen of willen ze geen toestemming vragen, maar willen ze hun informatie toch delen met de politie, dan kunnen ze bij wijze van hoge uitzondering een beroep doen op een conflict van plichten, bijvoorbeeld als je alleen door het doen van aangifte anderen kunt beschermen tegen ernstig geweld dat je cliënt pleegt. Zie voor de afweging in dergelijke situaties hoofdstuk 3.

Heb je als beroepskracht signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld – en ontbreekt acuut gevaar waarvoor politie-ingrijpen onmiddellijk nodig is - dan maak je bij voorkeur gebruik van je meldrecht bij Veilig Thuis. Veilig Thuis kan op basis van de inhoud van je melding en informatie van andere informaten beoordelen of het vanwege de veiligheid (alsnog) noodzakelijk is de politie te informeren.

Op verzoek informatie delen met de politie

Word je als hulpverlener door de politie benaderd met de vraag informatie te delen over je cliënt, dan gelden ook hiervoor de algemene regels. Je kunt informatie delen met toestemming van je cliënt of bij wijze van hoge uitzondering op basis van een conflict van plichten. Dit laatste bijvoorbeeld als je meent dat het beantwoorden van vragen van de politie de enige manier is je cliënt tegen geweld te beschermen, of anderen tegen het geweld van je cliënt te beschermen.

Als getuige optreden en verschoningsrecht

Ieder die wordt opgeroepen te getuigen in een rechtszaak, is verplicht ter terechtzitting te verschijnen en daar naar waarheid antwoord te geven op de vragen die worden gesteld.³⁸ Op de plicht als getuige vragen te beantwoorden geldt een uitzondering voor artsen, geestelijk verzorgers, notarissen en advocaten.³⁹ Deze functionarissen hebben een verschoningsrecht. Dit wil zeggen dat zij wel moeten verschijnen als ze worden opgeroepen, maar geen antwoord behoeven te geven op vragen die aan hen gesteld worden als zij daarmee prijs geven wat zij vanwege hun contact met de cliënt van hem weten.

35. Artikel 161 Wetboek van Strafvordering ↩

36. Artikel 160 Wetboek van Strafvordering. ↩

37. Artikel 266 lid 1 (belediging) en artikel 285b Wetboek van Strafrecht (stalking). ↩

38. Artikel 2134 Wetboek van Strafvordering. ↩

39. Artikel 160 lid 2 Wetboek van Strafvordering ↩

40. Artikel 160 lid 2 Wetboek van Strafvordering ↩

41. Een rechter-commissaris is een rechter die toezicht houdt op het opsporingsonderzoek en o.a. getuigen hoort. ↩

Tucht- en klachtrecht

Beroepskrachten voelen zich bij het delen van informatie met anderen soms geremd door het recht van cliënten om een klacht in te dienen over het handelen van beroepskrachten. Daarom in dit hoofdstuk aandacht voor de tucht- en klachtprocedures. In de eerste twee paragrafen wordt het stelsel van tucht- en klachtprocedures beschreven. Daarna volgt in een derde paragraaf een schets van wat klachtencommissies en tuchtcolleges belangrijk vinden als een beroepskracht een melding bij Veilig Thuis doet, op verzoek informatie deelt of bij het delen van informatie een beroep doet op een conflict van plichten.

Vooraf nog dit:

• Niet iedere klacht leidt tot een zitting van een klachtencommissie of een tuchtcollege. Veel klachten worden anders afgedaan. In 2024 werden ruim duizend (1061) klachten ingediend bij de regionale medische tuchtcolleges. Driekwart daarvan werd ingetrokken of meteen al in een korte schriftelijke procedure afgewezen (‘ongegrond’ verklaard). Van de 272 zaken die wel naar een zitting gingen, werd bijna 40% ongegrond verklaard (afgewezen).⁴² Tel je de zaken die niet naar een zitting gingen en de zaken die ongegrond worden verklaard na een zitting bij elkaar op dan is de conclusie dat een klacht in 85% van de gevallen wordt afgewezen.
• Als een cliënt een klacht tegen je indient, kan dit een ingrijpende ervaring zijn. Door een klacht kun je onzeker worden en twijfelen aan je professionaliteit. Soms leidt een klacht tot wrevel en onbegrip: waarom besprak de cliënt zijn onvrede niet ‘gewoon’? Waarom begreep hij je goede bedoelingen niet? Waarom richt de aandacht zich nu op jou terwijl het geweld in de thuissituatie maar door gaat? Wordt een klacht tegen je handelen ingediend, blijf daar dan niet alleen mee rondlopen. Zoek steun bij collega’s of een leidinggevende en bij je beroepsorganisatie bij het schrijven van je reactie op de klacht. Bespreek niet alleen de inhoud van de klacht maar ook wat het met je doet en welke gevolgen het heeft voor je professioneel handelen. Volgt naar aanleiding van de klacht een zitting, vraag dan een collega of een leidinggevende mee. En bekijk met elkaar – als de emoties wat zijn gezakt – wat je van de klacht kunt leren.

Tuchtrecht

In het tuchtrecht beoordeelt een college van beroepsgenoten en juristen naar aanleiding van een klacht of de beroepskracht volgens de professionele standaard handelde. De professionele standaard is het geheel van regels en normen waaraan de beroepskracht gebonden is, zoals deze te vinden zijn in de beroepscode, in wetgeving en in richtlijnen.

Doel

Het tuchtrecht is bedoeld om de kwaliteit van het handelen van beroepskrachten te bewaken. Daarom staat in het tuchtrecht het toetsen van het handelen van een individuele beroepskracht centraal en zijn de maatregelen van tuchtcolleges gericht op het verbeteren van het professioneel handelen en het voorkomen van onzorgvuldig handelen. Als het tuchtcollege de klacht gegrond verklaart, kan het de beroepskracht een maatregel opleggen. In verreweg de meeste gevallen bestaat de maatregel uit een waarschuwing of een berisping. Bij een waarschuwing stelt het tuchtcollege ‘alleen maar’ vast dat het handelen van de beroepskracht onjuist was. Bij de wat zwaardere berisping maakt het tuchtcollege de beroepskracht een verwijt van het onjuiste gedrag. De waarschuwing en de berisping hebben geen gevolgen voor het handelen van de beroepskracht en ze worden doorgaans niet gepubliceerd in het beroepsregister. Bij ernstig en structureel disfunctioneren van een beroepskracht kan de maatregel bestaan uit tijdelijk schorsen of definitief doorhalen van de naam van de beroepskracht uit het beroepsregister. Dit betekent dat de beroepskracht zijn beroep (tijdelijk of definitief) niet meer mag uitoefenen.

BIG - Tuchtrecht

De Wet BIG⁴³ kent voor elf (medische) beroepsgroepen verplichte registratie. Deze registratie is nodig om het beroep te kunnen uitoefenen. BIG-geregistreerde beroepskrachten vallen automatisch onder het medisch tuchtrecht. Verplichte registratie met daaraan verbonden tuchtrecht geldt voor: artsen, tandartsen, apothekers, gezondheidszorgpsychologen, psychotherapeuten, fysiotherapeuten, verloskundigen, verpleegkundigen, physician assistants, orthopedagogen-generalist en klinisch technologen. Patiënten, direct betrokken collega’s en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd kunnen een klacht indienen tegen het handelen van een geregistreerde beroepskracht bij een regionaal medisch tuchtcollege en daarna zo nodig in beroep gaan bij het Centraal Medisch Tuchtcollege. De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd heeft ook de bevoegdheid zich te voegen bij een door een ander ingediende klacht, die klacht eventueel over te nemen en in beroep te gaan bij zaken waar zij in eerste aanleg niet bij betrokken was.

SKJ - Tuchtrecht

Een vergelijkbaar systeem kent de Stichting Kwaliteitsregister Jeugd (SKJ). Voor veel taken in de jeugdhulp en de jeugdbescherming geldt dat deze alleen mogen worden uitgevoerd door beroepskrachten met een BIG- of SKJ-registratie. Door de SKJ registratie vallen jeugdhulpverleners en jeugdbeschermers automatisch onder het SKJ tuchtrecht. Sinds 2022 ligt het accent in de SKJ-tuchtprocedure niet meer op het oordelen over het handelen van de beroepskracht maar op de vraag wat de beroepskracht van de klacht heeft geleerd. Een Commissie van Consultatie die bestaat uit twee beroepsgenoten en een ethicus, gaat over die vraag met de cliënt en de beroepskracht in gesprek.

Ernstige schendingen van de beroepsnormen worden wel behandeld in een tuchtprocedure door het College van Toezicht dat een oordeel geeft over het handelen van de beroepskracht en een maatregel kan opleggen.

Verenigings - Tuchtrecht

Ook een aantal beroepsverenigingen kent tuchtrecht. Doel hiervan is het bewaken van de kwaliteit van de beroepsuitoefening door de leden. Zo kennen o.a. de Beroepsvereniging voor Professionals in Sociaal Werk (BPSW), de Nederlandse Vereniging voor Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO) en het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) tuchtrecht voor de leden. Cliënten en direct betrokken beroepsgenoten kunnen een klacht indienen bij het betreffende tuchtcollege. Dit college beoordeelt de klacht en als de klacht ‘gegrond’ wordt verklaard kan het een maatregel opleggen.

Klachtrecht

Voor nagenoeg alle beroepskrachten die onder de Wet verplichte meldcode vallen, geldt dat hun cliënten een klacht in kunnen dienen over hun handelen bij een klachtencommissie of een klachtenfunctionaris.

Klachtprocedure in de zorg

Voor de gehele zorgsector verplicht de Wet kwaliteit, klachten en geschillen in de zorg (Wkkgz) zorginstellingen en vrijgevestigde zorgverleners een klachtenregeling te hebben.⁴⁴ Cliënten kunnen met onvrede over het handelen van een beroepskracht terecht bij een onafhankelijke klachtenfunctionaris die probeert te bemiddelen. Lukt dat niet dan kan de cliënt bij de interne klachtencommissie terecht en uiteindelijk bij een onafhankelijke geschillencommissie. De klachtenprocedure van de Wkkgz geldt voor álle zorgaanbieders, ook voor aanbieders van cosmetische zorg en zorg op basis van alternatieve geneeswijzen.

De klachtencommissie komt na het horen van beide partijen met een oordeel over de klacht en zendt dit aan de bestuurder van de instelling. Zo nodig doet de commissie daarbij aanbevelingen gericht op het voorkomen dat een vergelijkbare klacht zich opnieuw voor doet. De bestuurder laat de klager en de beroepskracht weten of hij het oordeel van de commissie overneemt en wat hij gaat doen met de aanbevelingen. De geschillencommissie komt met een bindend oordeel over de klacht en kan een vergoeding voor geleden schade toekennen tot een maximum van € 25.000,-.

Klachtprocedure in de maatschappelijke ondersteuning

De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo)⁴⁵ verplicht aanbieders (van bepaalde vormen) van maatschappelijke ondersteuning een klachtenregeling te hebben. Dit geldt o.a. voor de vrouwenopvang, de maatschappelijke opvang en beschermd wonen. De Wmo geeft geen regels voor de inrichting van deze klachtenprocedure. Bij veel instellingen wordt gewerkt met een eerste fase waarin een klachtenfunctionaris probeert te bemiddelen en een tweede fase waarin een klachtencommissie een oordeel geeft over de klacht. Dit oordeel wordt toegezonden aan de bestuurder van de instelling die de klager en de beroepskracht laat weten of hij het oordeel van de klachtencommissie overneemt en wat hij gaat doen met de aanbevelingen.

Klachtprocedure in de jeugdhulp

De Jeugdwet⁴⁶ vraagt van alle aanbieders van jeugdhulp en van de gecertificeerde instellingen te zorgen voor een klachtencommissie met een onafhankelijke voorzitter. De klachtencommissie komt, na het horen van beide partijen, met een oordeel over de klacht en zendt dit oordeel aan de bestuurder van de instelling. Zo nodig doet de commissie daarbij aanbevelingen gericht op het voorkomen dat een vergelijkbare klacht zich opnieuw voor doet. De bestuurder laat de klager en de beroepskracht weten of hij het oordeel van de klachtencommissie overneemt en wat hij doet met de aanbevelingen. De Jeugdwet kent geen mogelijkheid van hoger beroep.

Klachtprocedures in het onderwijs

De verschillende onderwijswetten verplichten onderwijsinstellingen een klachtenregeling te hebben zodat ouders en/of leerlingen kunnen klagen over gedrag en beslissingen van (medewerkers van) de onderwijsinstelling.⁴⁷ Heeft de onderwijsinstelling geen eigen klachtencommissie dan moet ze aangesloten zijn bij een regionale of landelijke klachtencommissie. Het oordeel van de commissie heeft de vorm van een advies aan de bestuurder van de onderwijsinstelling.

De klachtprocedure kan enigszins verschillen per type onderwijs.

Klachtprocedure in de kinderopvang

De kinderopvang, de buitenschoolse opvang en de gastouderbureaus zijn verplicht een klachtenprocedure te hebben voor de ouders. Klachten over het handelen van (medewerkers van) de kinderopvang worden eerst in een eigen klachtprocedure van de kinderopvang behandeld. Zijn de ouders niet tevreden met de afhandeling van de klacht, dan kunnen ze deze voorleggen aan een onafhankelijke geschillencommissie die een beide partijen bindend oordeel geeft.⁴⁸

Overige klachtprocedures

Ook leerplichtambtenaren, penitentiaire inrichtingen, de Reclassering en het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) kennen (ieder een eigen) klachtenregeling. Meer hierover in het tweede deel van deze handreiking in de betreffende hoofdstukken.

Verschil tucht- en klachtrecht

Een tuchtprocedure is bedoeld de kwaliteit van het beroepsmatig handelen van geregistreerde beroepskrachten te bewaken. Daarom richten tuchtprocedures zich op dit professioneel handelen en zijn ook de maatregelen gericht op het handelen van de professional.

Het klachtrecht is in de eerste plaats bedoeld de onvrede van de cliënt weg te nemen zodat deze onvrede geen belemmering meer vormt voor goede dienstverlening. Klachten kunnen gaan over het handelen van een beroepskracht maar ook over de organisatie, bijvoorbeeld over de (on)bereikbaarheid van de instelling, of over het ontbreken van een goede vervangingsregeling als een beroepskracht uitvalt. Het oordeel dat de klachtencommissie geeft over de klacht gaat doorgaans naar de bestuurder van de instelling. De bestuurder laat de klager en de beroepskracht weten of hij het oordeel van de klachtencommissie overneemt en wat hij doet met de eventuele aanbevelingen van de klachtencommissie. Anders dan een tuchtprocedure leidt een klachtenprocedure doorgaans niet tot maatregelen gericht op de professional.

Meer procedures tegen één beroepskracht mogelijk

In veel gevallen kan een cliënt bij een geregistreerde beroepskracht kiezen uit verschillende procedures. Zo heeft een cliënt bij een SKJ geregistreerde beroepskracht die in de kinderopvang werkzaam is, keuze uit een SKJ-tuchtprocedure en/of de klachtprocedure in de kinderopvang. Wil een cliënt klagen over het handelen van een gedragswetenschapper in de jeugdhulp, die lid is van de NVO en SKJ geregistreerd is, dan kan de cliënt kiezen tussen een SKJ- en/of NVO tuchtprocedure en/of een klachtprocedure bij de instelling waarvoor de gedragswetenschapper werkzaam is. Vaak geldt bij tuchtcolleges en klachtencommissies de regel dat klachten niet in behandeling worden genomen als ook elders over hetzelfde handelen van dezelfde beroepskracht een procedure loopt. Het staat een cliënt doorgaans wel vrij eerst een klachtprocedure te starten en daarna een tuchtprocedure.

Wat klachtencommissies en tuchtcolleges bij het delen van informatie belangrijk vinden

Waar letten klachtencommissies en tuchtcolleges op als een cliënt een klacht indient over een beroepskracht die informatie over hem met anderen deelde?

Klacht over een melding

Als er een klacht wordt ingediend over een melding die de beroepskracht bij Veilig Thuis deed, onderzoeken tuchtcolleges en klachtencommissies of alle stappen van de meldcode zijn gezet. Is een stap overgeslagen dat wordt de beroepskracht gevraagd waarom hij deze keuze heeft gemaakt. Vooral aan een besluit om niet over de melding in gesprek te gaan met de cliënt worden hoge eisen gesteld. Een beroepskracht moet aantonen dat het vanwege concrete aanwijzingen van onveiligheid onverantwoord was de cliënt over de melding te informeren. En als een gesprek niet mogelijk was, dan wordt nog de vraag gesteld waarom de cliënt niet schriftelijk is geïnformeerd.

Ook wordt in een klachtprocedure over een melding bij Veilig Thuis beoordeeld of de melding zorgvuldig is geformuleerd: of duidelijk is wat de beroepskracht zelf zag en hoorde en wat hij van anderen hoorde. Bevat de melding ook een oordeel dan worden de volgende vragen gesteld: was dit oordeel noodzakelijk? Zijn feiten en meningen goed gescheiden? Is de beroepskracht bij het geven van een mening binnen zijn deskundigheidsgebied gebleven en baseert hij zijn mening op voldoende feiten? Ten slotte is belangrijk dat de beroepskracht in de melding volledig was, dit wil zeggen dat hij ook de hem bekende feiten beschreef die zijn vermoeden weerspreken.

Klacht over informatie die op verzoek van Veilig Thuis is gedeeld

Gaat de klacht over een beroepskracht die op verzoek van Veilig Thuis informatie deelde, dan wordt het handelen van de beroepskracht getoetst aan de normen uit het stappenplan van paragraaf 3.3. Ook nu geldt weer dat hoge eisen worden gesteld aan het besluit van een beroepskracht informatie met Veilig Thuis te delen zonder dat de cliënt hiervan weet. Welke concrete aanwijzingen waren aanwezig dat het niet veilig was het delen van informatie eerst met de cliënt te bespreken? En als een gesprek niet mogelijk was, waarom dan de informatie niet schriftelijk gedeeld? Vervolgens wordt bekeken of de beroepskracht niet meer informatie deelde dan nodig, of hij volledig was door ook de hem bekende feiten te beschrijven wat wel goed gaat, of hij feiten van meningen scheidde, of hij met zijn oordeel binnen zijn deskundigheidsgebied bleef en of hij voldoende feiten aanvoerde voor zijn professioneel oordeel.

Klacht over het delen van informatie op grond van een conflict van plichten

Is de klacht gericht op een beroepskracht die zonder toestemming met een beroep op een conflict van plichten informatie deelde met een ander dan Veilig Thuis, dan wordt beoordeeld of aan alle voorwaarden is voldaan zoals beschreven in hoofdstuk 4. Kernvraag daarbij is of het delen van informatie de enige manier was (een aanzienlijk risico op) ernstige schade bij de cliënt of een ander te beperken of te voorkomen. Vervolgens wordt beoordeeld of de beroepskracht alleen de informatie deelde die nodig was de schade te beperken of te voorkomen en of hij de cliënt informeerde over het delen van de informatie en zo niet, waarom dit niet mogelijk was.

Positie van gezaghebbende ouders

Een aandachtspunt bij iedere vorm van delen van informatie over een kind of een jongere is de positie van de ouders. Bij twee gezaghebbende ouders moet met beiden gesproken worden, ook als het signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld in het (nieuw) gezin van een van de (gescheiden) ouders betreft.

Zie voor de leeftijdsgrenzen van kinderen bij het informeren van de gezaghebbende ouders paragraaf 2.5 en de informatie per beroepsgroep in deel 2 van deze handreiking.

Advies van de aandachtsfunctionaris, een collega of Veilig Thuis

Omdat beroepskrachten bij (signalen van) kindermishandeling en huiselijk geweld vaak belangen moeten afwegen en besluiten moeten nemen in een bepaalde mate van onzekerheid, is het belangrijk dat ze een aandachtsfunctionaris of bij afwezigheid een andere deskundige collega raadplegen en zo nodig ook advies vragen aan Veilig Thuis. Dit overleg helpt de beroepskracht nog eens kritisch naar zijn afwegingen te kijken en zo tot een zorgvuldig(er) besluit te komen.

Ook klachtencommissies en tuchtcolleges vinden het belangrijk dat beroepskrachten bij ingrijpende besluiten vooraf advies vragen aan een deskundige en dat ze dit advies vastleggen in het dossier. Besluit een beroepskracht toch anders te handelen dan geadviseerd, dan moet uit het dossier blijken waarom is afgeweken van het advies.

Belang van het dossier

In het dossier is terug te vinden hoe je besluitvorming over het delen van informatie met Veilig Thuis of met een ander verliep, welke afwegingen je maakte en welke informatie je deelde. Ook de contacten hierover met de cliënt staan beschreven in het dossier. Mocht je uitvallen, dan is het dossier belangrijk voor de continuïteit: je vervanger kan zich inlezen en op basis van de aantekeningen in het dossier verder gaan, bijvoorbeeld met de stappen van de meldcode of met het op verzoek delen van informatie met Veilig Thuis.

Ook in klacht- en tuchtzaken speelt het dossier een belangrijke rol. Het dient voor klachtencommissies en tuchtcolleges als basisinformatie: staat niet in het dossier dat de beroepskracht de cliënt informeerde, dan neemt men aan dat dit feitelijk niet is gebeurd, ook als de beroepskracht in de procedure zegt dat hij dit wel deed. Stelt de cliënt in zijn klacht dat aan hem niets is gevraagd, terwijl in het dossier een aantekening staat dat de cliënt op een bepaalde datum gericht toestemming gaf, dan is dat dat voor de commissie of het college een belangrijke aanwijzing dat de cliënt wel toestemming gaf, ook al ontkent de cliënt dit bij de klachtbehandeling.

42. Deze cijfers komen uit het jaarverslag 2024 van de medische tuchtcolleges. Met een verkorte procedure wordt gedoeld op een zogeheten voorzittersbeslissing, een beslissing die de voorzitter mag nemen omdat het volstrekt duidelijk is dat de klacht moet worden afgewezen, of een beslissing in raadkamer, dit wil zeggen dat het college de klacht afwijst op basis van de schriftelijke stukken zonder mondeling zitting. Meent de raadkamer dat de klacht niet zondermeer kan worden afgewezen dan verwijst de raadkamer de klacht door voor behandeling in een zitting. ↩

43. Artikel 3 Wet BIG. ↩

44. Artikel 14 en verder Wkkgz. ↩

45. Artikel 3.2 Wmo. ↩

46. Artikel 4.2.1 Jeugdwet. ↩

47. Zie o.a. artikel 14 Wet op het primair onderwijs 2023, artikel 3.35 Wet voortgezet onderwijs 2020 en artikel 23 Wet op de expertisecentra. ↩

48. Artikel 1.57b en c Wet kinderopvang ↩

Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA)

Wettelijk kader

De Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers beschrijft de taken van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA). Deze wet geeft geen regels voor het delen van informatie over de cliënten die opgevangen worden. Daarom gelden de regels van de Algemene Verordening Gegevensbescherming en de Uitvoeringswet AVG. De grondslag (wettelijke basis) voor het delen van informatie is voor het COA de wettelijke taak asielzoekers op te vangen.

Leeftijdsgrens

Voor het uitoefenen van rechten door asielzoekers, zoals het recht om te vragen met wie het COA informatie heeft gedeeld, geldt de in de Uitvoeringswet AVG genoemde leeftijdsgrens van 16 jaar. Is de cliënt van het COA nog geen 16 jaar, dan oefenen de gezaghebbende ouders de rechten uit.

Geheimhouding

In verband met de opvangtaak van het COA kunnen beroepskrachten van het COA informatie verstrekken aan partijen in de ‘vreemdelingenketen’ zoals de IND, de gemeente, de school, de zorgverzekeraar en de aanbieder van medische zorg voor asielzoekers. Informatie mag alleen worden verstrekt voor zover de informatie noodzakelijk is voor de opvang. Voor andere informatie geldt dat deze niet aan derden mag worden verstrekt. Deze geheimhouding is o.a. vastgelegd in de Gedragscode Integriteit COA 2020

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht van Veilig Thuis

Op basis van het meldrecht kunnen beroepskrachten van het COA ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over de asielzoeker delen. Hiervoor is geen toestemming van de asielzoeker nodig, Voorwaarde is dat de beroepskracht alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid van een asielzoekers of zijn gezinsleden of voor het stoppen van de kindermishandeling of het huiselijk geweld . Tweede voorwaarde is dat de beroepskracht van het COA de asielzoeker informeert zodat deze weet welke informatie met Veilig Thuis wordt gedeeld zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Meldrecht en meldcode

In geval van signalen die kunnen wijzen op kindermishandeling en huiselijk geweld hebben beroepskrachten van het COA, ondanks de geheimhoudingsplicht, het recht de signalen te melden bij Veilig Thuis. Het COA maakt dan gebruik van het wettelijk meldrecht.⁴⁹ Het meldrecht wil zeggen dat het COA geen toestemming nodig heeft om een melding te doen. Wel wordt van beroepskrachten van het COA gevraagd dat zij de stappen van de meldcode zetten om zo te komen tot een zorgvuldig besluit over het al dan niet doen van de melding.⁵⁰

Welke functionarissen binnen het COA verantwoordelijk zijn voor het zetten van de stappen en voor het besluit een melding bij Veilig Thuis te doen is vastgelegd in de meldcode van het COA.

Bij het meldrecht en de meldcode gaat het om geweld tussen (ex-)leden van het huishouden of het gezin van de asielzoeker: zoals geweld tussen (ex-)partners of tussen ouders en kinderen. Andere vormen van geweld binnen de opvang moeten worden gemeld bij de leiding van de opvanglocatie.

Tucht- en klachtrecht

Individuele medewerkers van het COA kunnen onder een of meer vormen van tuchtrecht vallen als zij SKJ- of BIG-geregistreerd zijn of lid zijn van een beroepsvereniging met verenigingstuchtrecht zoals het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP), de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO) of de Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW).

Een asielzoeker met een klacht over gedrag van een medewerker kan, via de dienst Juridische Zaken, een klacht indienen bij de directie van het COA. Zo nodig kan de asielzoeker daarna de Nationale ombudsman vragen een onderzoek in te stellen.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

49. Dit meldrecht is vastgelegd in artikel 5.2.6 Wmo. ↩

50. Het verplicht gebruik van de meldcode wordt afgeleid uit de tekst van artikel 9a Wet Centraal Orgaan opvang asielzoekers. ↩

Gedrags­weten­schappers

Wettelijk kader

Het handelen van gedragswetenschappers, (ortho)pedagogen en psychologen, kan onder verschillende wetten vallen. Doorgaans is de zwijgplicht, ook wel beroepsgeheim genoemd, van de WGBO of van de (gelijkluidende bepaling in) de Jeugdwet van toepassing. Sommige gedragswetenschappers, orthopedagogen-generalist en gezondheidszorgpsychologen, vallen ook onder de zwijgplicht van de wet BIG. Deze zwijgplicht van gedragswetenschappers is vastgelegd en nader uitgewerkt in de beroepscodes van het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) en van de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO).

Voor de leeftijdsgrenzen bij het geven van toestemming wordt in de beide beroepscodes aansluiting gezocht bij de bepalingen in de WGBO en (de gelijkluidende bepalingen in) de Jeugdwet.

Beroepsgeheim

Het beroepsgeheim, of de zwijgplicht, houdt in dat gedragswetenschappers voor het delen van informatie over hun cliënten gericht toestemming van hun cliënt moeten vragen en krijgen. Deze zwijgplicht geldt ook als een gedragswetenschapper zelf geen directe contacten heeft met de cliënt maar betrokken is bij de hulp in een coördinerende, adviserende of regisserende rol. Het beroepsgeheim is een belangrijk instrument om te zorgen dat iedereen zich vrij voelt een beroep te doen op de hulp van gedragswetenschappers en vrij uit met hen durft te spreken.

Leeftijdsgrens

Is een cliënt nog geen twaalf jaar, dan vraagt de gedragswetenschapper toestemming aan de gezaghebbende ouders voor het delen van informatie. Vanaf 12 jaar beslist de cliënt hier zelf over. Wordt informatie over een jongere vanaf 12 jaar én over zijn ouders gedeeld, dan is ook de toestemming van de ouders nodig.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Veronderstelde toestemming

Toestemming wordt verondersteld en hoeft niet expliciet te worden gevraagd als een gedragswetenschapper informatie deelt met een andere beroepskracht die bij hetzelfde type hulp aan dezelfde cliënt is betrokken. Zo hoeft voor een overleg tussen een gedragswetenschapper en een groepsleider over de jeugdhulp aan een cliënt geen toestemming te worden gevraagd. Hetzelfde geldt voor het overleg tussen een verzorgende en een gedragswetenschapper die beiden betrokken zijn bij de uitvoering van het zorgplan voor een bewoner van een verpleeghuis. Wel moet toestemming worden gevraagd als een gedragswetenschapper over een cliënt wil overleggen met een beroepskracht die een ander type hulp biedt. Zo vraagt de gedragswetenschapper toestemming aan zijn cliënt voor overleg met de huisarts of met het maatschappelijk werk.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht Veilig Thuis

Het meldrecht geeft gedragswetenschappers het recht op verzoek van Veilig Thuis informatie te delen. Hiervoor is geen toestemming nodig. Voorwaarde is dat de gedragswetenschapper alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid of voor het stoppen van het geweld. Als tweede voorwaarde geldt dat de gedragswetenschapper de cliënt vooraf informeert zodat deze weet welke informatie wordt gedeeld met Veilig Thuis, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Conflict van plichten

Het meldrecht richt zich alleen op het delen van informatie met Veilig Thuis. Van dit recht kan geen gebruik worden gemaakt voor het delen van informatie met andere hulpverleners of instanties, zoals bijvoorbeeld de huisarts of maatschappelijk werk. Daarvoor heeft de gedragswetenschapper toestemming nodig van de cliënt. Dit toestemmingsvereiste is niet absoluut. Een gedragswetenschapper kan beklemd raken tussen twee plichten: de plicht te zwijgen en de plicht te spreken. Op basis van een zorgvuldige afweging kan een gedragswetenschapper besluiten zonder toestemming informatie te delen als dit de enige manier is (het aanzienlijk risico op) ernstige schade bij de cliënt of bij een ander te beperken of te voorkomen.

Meldrecht en meldcode

Een gedragswetenschapper die signalen heeft van kindermishandeling of huiselijk geweld, kan een melding doen bij Veilig Thuis. De gedragswetenschapper maakt dan gebruik van het meldrecht.⁵¹ Dit meldrecht houdt in dat voor het doen van de melding geen toestemming nodig is van de cliënt. Wel wordt van gedragswetenschappers gevraagd dat zij bij signalen of vermoedens van kindermishandeling of huiselijk geweld of de stappen van de meldcode zetten om zo tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.⁵²

Geweld van een beroepskracht t.o.v. een cliënt en tussen cliënten onderling, valt buiten de reikwijdte van het meldrecht en de meldcode. Bij dit type geweld heeft de (bestuurder van) de zorgaanbieder een meldplicht bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.⁵³

Ook geweld van een jeugdhulpverlener t.o.v. een cliënt en tussen cliënten onderling valt buiten de reikwijdte van het meldrecht en de meldcode. Voor dit geweld geldt eveneens een meldplicht bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.⁵⁴

Tucht- en klachtrecht

Orthopedagogen-generalist en gezondheidszorgpsychologen vallen onder het BIG- tuchtrecht. Voor gedragswetenschappers die zijn geregistreerd in het SKJ-register, geldt het SKJ-tuchtrecht. Is de gedragswetenschapper lid van een beroepsvereniging (NIP of NVO) dan geldt (ook) het verenigingstuchtrecht. Daarnaast verplicht de Wkkgz zorginstellingen en vrijgevestigde zorgverleners een klachtenregeling te hebben. De Jeugdwet kent eenzelfde verplichting.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

51. Dit meldrecht staat in artikel 5.2.6 Wmo. ↩

52. De verplichting een meldcode te hebben en te gebruiken is opgenomen in de verschillende ‘domein’ wetten. Afhankelijk van het werkveld van de gedragswetenschapper geldt bijvoorbeeld de verplichting van de Jeugdwet, van de Wmo of van de Wkkgz. ↩

53. Artikel 11 lid 1 Wet Kwaliteit klachten geschillen zorg. De meldplicht voor geweld tussen cliënten geldt alleen als zij minimaal een dagdeel in een instelling verblijven en door het geweld medische of gedragsdeskundige behandeling noodzakelijk was en/of de politie betrokken was bij het geweld. Lichamelijk, geestelijk en seksueel geweld van een zorgverlener t.o.v. een cliënt moet altijd worden gemeld evenals seksueel geweld (in een intramurale setting) tussen cliënten. ↩

54. Artikel 4.1.8 Jeugdwet. Voor deze meldplicht bij geweld tussen cliënten gelden dezelfde voorwaarden zoals beschreven in de voetnoot over de meldplicht in de Wkkgz. ↩

Jeugdhulp en jeugdbescherming

Wettelijk kader

Voor jeugdhulpverleners en jeugdbeschermers is de zwijgplicht, ook wel het beroepsgeheim genoemd, vastgelegd in de Jeugdwet en o.a. uitgewerkt in de SKJ Beroepscode.

Beroepsgeheim

De zwijgplicht, ook wel het beroepsgeheim genoemd, houdt in dat de jeugdhulpverlener en de jeugdbeschermer gericht toestemming moeten vragen en krijgen van hun cliënt voor het delen van informatie. Dit zwijgrecht is een belangrijk instrument om te zorgen dat iedereen zich vrij voelt een beroep te doen op de hulp van een jeugdhulpverlener en/of een jeugdbeschermer en vrij uit met hen te spreken.

Leeftijdsgrens

Is een cliënt nog geen twaalf jaar, dan vraagt de beroepskracht toestemming aan de gezaghebbende ouders voor het delen van informatie. Vanaf 12 jaar beslist de cliënt hier zelf over. Wordt informatie over een jongere vanaf 12 jaar én over zijn ouders gedeeld, dan is hiervoor ook de toestemming van de ouders nodig.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Veronderstelde toestemming

Toestemming wordt verondersteld als een jeugdhulpverlener of jeugdbeschermer informatie deelt met een beroepskracht die bij hetzelfde type jeugdhulp/of bij de uitvoering van dezelfde jeugdbeschermingsmaatregel aan dezelfde cliënt is betrokken. Zo hoeft een jeugdhulpverlener geen toestemming te vragen als hij met de coördinerende gedragswetenschapper in de instelling wil overleggen over signalen van kindermishandeling. De jeugdhulpverlener moet wel toestemming vragen voor overleg over deze signalen met de school, omdat de school niet hetzelfde type hulp biedt aan de cliënt/leerling.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Jeugdbescherming

Vanwege het gedwongen karakter van een ondertoezichtstelling, een voogdijmaatregel en een maatregel van jeugdreclassering hebben jeugdbeschermers geen toestemming nodig voor het delen van informatie met de rechtbank (of bij jeugdreclassering: met de officier van justitie die de maatregel heeft opgelegd). Jeugdbeschermers kunnen eveneens zonder toestemming informatie opvragen en verstrekken aan beroepskrachten die direct zijn betrokken bij de uitvoering van de kinderbeschermingsmaatregel.

Zie voor het meldrecht en de informatieplicht ten opzichte van de gezinsvoogd paragraaf 3.4.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht Veilig Thuis

Op basis van het wettelijk meldrecht kan een jeugdhulpverlener of een jeugdbeschermer ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over de cliënt delen. Dit kan zonder toestemming van de cliënt. Voorwaarde is dat de beroepskracht alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid of voor het stoppen van de kindermishandeling of het huiselijk geweld . Als tweede voorwaarde geldt dat de jeugdhulpverlener of de jeugdbeschermer de cliënt informeert zodat deze weet welke informatie wordt gedeeld met Veilig Thuis, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Conflict van plichten

Het wettelijk meldrecht richt zich alleen op informatie delen met Veilig Thuis. Van dit recht kan geen gebruik worden gemaakt voor het delen van informatie met andere hulpverleners of instanties, zoals de school of een jeugdarts. Daarvoor heeft de jeugdhulpverlener toestemming nodig van zijn cliënt. Dit toestemmingsvereiste is niet absoluut. Een jeugdhulpverlener kan beklemd raken tussen twee plichten: de plicht te zwijgen en de plicht te spreken. Op basis van een zorgvuldige afweging kan een jeugdhulpverlener besluiten zonder toestemming informatie te delen als dit noodzakelijk is (het aanzienlijk risico op) ernstige schade bij de cliënt of bij een ander te beperken of te voorkomen.

Omdat jeugdbeschermers meer mogelijkheden hebben zo nodig zonder toestemming van een cliënt informatie met een andere beroepskracht of een andere instantie te delen, doet zich wat minder snel een situatie voor waarin een jeugdbeschermer een beroep moet doen op een conflict van plichten. Maar zo nodig is ook voor jeugdbeschermers een beroep op een conflict van plichten mogelijk.

Meldrecht en meldcode

Bij signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld kunnen jeugdhulpverleners een melding doen bij Veilig Thuis. Jeugdhulpverleners maken dan gebruik van hun meldrecht⁵⁵. Dit wil zeggen dat jeugdhulpverleners voor het doen van de melding geen toestemming nodig hebben van de cliënt. Wel wordt van jeugdhulpverleners gevraagd bij signalen of vermoedens van kindermishandeling of huiselijk geweld de stappen van de meldcode te zetten om tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.⁵⁶

Bij signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld overlegt de jeugdbeschermer met Veilig Thuis om te bespreken of binnen het kader van de maatregel die al is opgelegd voldoende wordt gedaan voor de veiligheid van de cliënt en die van anderen.

Geweld van een jeugdhulpverlener of een jeugdbeschermer t.o.v. een cliënt en geweld tussen cliënten onderling valt buiten de reikwijdte van het meldrecht en de meldcode. Aanbieders van jeugdhulp en gecertificeerde instellingen zijn verplicht dit type geweld zo spoedig mogelijk te melden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.⁵⁷

Tucht- en klachtrecht

Jeugdhulpverleners en jeugdbeschermers die SKJ geregistreerd zijn, vallen onder het SKJ-tuchtrecht, BIG geregistreerde jeugdhulpverleners en jeugdbeschermers vallen onder het tuchtrecht van de wet BIG. Is de jeugdhulpverlener of de jeugdbeschermer lid van een beroepsvereniging, zoals de Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW), het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) of de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO), dan geldt ook het betreffende verenigingstuchtrecht. Daarnaast verplicht de Jeugdwet aanbieders van jeugdhulp en gecertificeerde instellingen een klachtenregeling te hebben met een klachtencommissie met een onafhankelijke voorzitter.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

55. Dit meldrecht staat in artikel 5.2.6 Wmo ↩

56. De verplichting een meldcode te hebben en te gebruiken staat in artikel 4.1.7 Jeugdwet. ↩

57. Artikel 4.1.8 Jeugdwet. Voor geweld tussen cliënten geldt dat dit alleen bij de Inspectie hoeft te worden gemeld als de cliënten minimaal een dagdeel in de instelling verblijven en door het geweld geneeskundige of gedragskundige behandeling noodzakelijk was en/of de politie betrokken was bij het geweld. Fysiek, geestelijk of seksueel geweld van een jeugdhulpverlener of een jeugdbeschermer ten opzichte van een cliënt en seksueel geweld tussen cliënten (in een intramurale setting) moet altijd worden gemeld. ↩

Kinderopvang en buitenschoolse opvang

Wettelijk kader

Voor het delen van informatie over kinderen van de kinderopvang met beroepskrachten en instanties buiten de kinderopvang, zoals de jeugdarts of de school, kent de kinderopvang geen eigen wetgeving. Het toestemmingsvereiste dat voor het delen van deze informatie geldt, is opgenomen in de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG).

Informatie delen

Als de kinderopvang informatie wil delen over een kind met andere instanties of andere beroepskrachten, is daarvoor de toestemming nodig van de ouders. De kinderopvang moet deze toestemming gericht vragen en krijgen. Dit toestemmingsvereiste is een belangrijk instrument om te zorgen dat ouders vrij uit kunnen spreken met de kinderopvang over de opvoeding en de ontwikkeling van hun kind.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Veronderstelde toestemming

Toestemming wordt verondersteld en behoeft niet expliciet te worden gevraagd als een medewerker van de kinderopvang informatie deelt met een collega die ook bij de kinderopvang van hetzelfde kind is betrokken. Zo hoeft er geen toestemming te worden gevraagd voor overleg tussen een pedagogisch professional en de leidinggevende of de pedagoog van de kinderopvang over mogelijke signalen van kindermishandeling bij een kind. Wel is toestemming nodig als de kinderopvang wil overleggen met een beroepskracht of een instantie die een ander type hulp biedt. Zo vraagt de kinderopvang toestemming aan de ouders voor overleg met de jeugdarts of met het wijkteam.

Volgt een kind voor- en vroegschoolse educatie (vve) dan is de kinderopvang wettelijk verplicht de basisschool te informeren over het programma dat het kind volgde en de duur van het gevolgde programma. Voor het delen van andere informatie met de basisschool, bijvoorbeeld over het gedrag van het kind of over de thuissituatie, is toestemming van de ouders nodig.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht Veilig Thuis

Op basis van het meldrecht kan de kinderopvang ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over het kind en de ouders delen. Hiervoor is geen toestemming van de ouders nodig. Voorwaarde is dat de kinderopvang alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid of voor het stoppen van het geweld. Als tweede voorwaarde geldt dat de kinderopvang de ouders informeert zodat zij weten welke informatie met Veilig Thuis wordt gedeeld zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Conflict van plichten

Het meldrecht richt zich alleen op informatie delen met Veilig Thuis. Van dit recht kan geen gebruik worden gemaakt als de kinderopvang informatie wil delen met andere beroepskrachten en instanties zoals de school, of de jeugdhulpverlening. Daarvoor heeft de kinderopvang toestemming nodig van de ouders. Dit toestemmingsvereiste is niet absoluut. De kinderopvang kan beklemd raken tussen twee plichten: de plicht te zwijgen en de plicht te spreken. Op basis van een zorgvuldige afweging kan de kinderopvang besluiten zonder toestemming informatie te delen als dit noodzakelijk is (een aanzienlijk risico op) ernstige schade bij het kind of bij een ander te beperken of te voorkomen.

Meldrecht en meldcode

Als de kinderopvang signalen heeft van kindermishandeling of huiselijk geweld, kan de kinderopvang een melding doen bij Veilig Thuis. De kinderopvang maakt dan gebruik van het meldrecht.⁵⁸Dit wil zeggen dat de kinderopvang voor het doen van de melding geen toestemming nodig heeft van de ouders. Wel wordt van de kinderopvang gevraagd dat zij bij signalen of vermoedens van kindermishandeling of huiselijk geweld de stappen van de meldcode zet om zo tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.⁵⁹

Geweld van een medewerker t.o.v. een kind in de kinderopvang valt buiten de reikwijdte van het meldrecht en de meldcode. Voor alle medewerkers van de kinderopvang geldt een meldplicht als zij weten of vermoeden dat een andere medewerker van de kinderopvang ontucht of seksueel misbruik pleegt met een kind van de kinderopvang. Dit moet zo spoedig mogelijk worden gemeld bij de houder van de kinderopvang. De houder is vervolgens verplicht contact op te nemen en te overleggen met de vertrouwensinspecteur Kinderopvang van de inspectie van het Onderwijs. Doel van dit overleg met de Inspectie is te beoordelen of inderdaad sprake is van een redelijk vermoeden van seksueel misbruik of ontucht. In dat geval is de houder van de kinderopvang verplicht aangifte van het zedenmisdrijf te doen bij de politie. Voordat aangifte wordt gedaan zoekt de kinderopvang contact met de ouders om hen over het seksueel misbruik en de aangifte te informeren.⁶⁰

Tucht- en klachtrecht

Individuele medewerkers van de kinderopvang kunnen onder een of meer vormen van tuchtrecht vallen als zij SKJ -of BIG-geregistreerd zijn, of lid zijn van een beroepsvereniging die verenigingstuchtrecht kent zoals het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP), de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO) en de Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW). Daarnaast is de kinderopvang verplicht een klachtenprocedure te hebben.⁶¹

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

58. Dit meldrecht is opgenomen in artikel 5.2.6 Wmo. ↩

59. De verplichting een meldcode te hebben en te gebruiken staat voor de kinderopvang in artikel 1.51a Wet kinderopvang. ↩

60. Artikel 1.51b lid 3 Wet kinderopvang. ↩

61. Artikel 1.57b en c Wet kinderopvang ↩

Leerplicht

Wettelijk kader

Leerplichtambtenaren oefenen namens het gemeentebestuur toezicht uit op de naleving van de leerplicht. Voor het delen van informatie over leerlingen hebben de leerplichtambtenaren geen toestemming nodig. De wettelijke basis daarvoor is de specifieke overheidstaak die bestaat uit het houden van toezicht op de leerplicht zoals beschreven in de Leerplichtwet.⁶²

Informatie delen

De leerplichtambtenaar heeft als toezichthoudende ambtenaar geen toestemming nodig informatie te delen met andere instanties. Informatie kan worden gedeeld over het feitelijke schoolverzuim en over de omstandigheden die het schoolverzuim veroorzaken, of die de terugkeer naar school belemmeren of bevorderen. Stelt de leerplichtambtenaar een onderzoek in naar de oorzaken van het schoolverzuim, dan legt hij in zijn contacten met de ouders en de leerling uit wie hij als informanten gaat benaderen en met wie hij gaat overleggen. Hij bespreekt ook de uitkomsten van zijn onderzoek met de ouders en/ of de leerling.

Informatie verstrekken aan de leerplichtambtenaar

Omdat de leerplichtambtenaar een toezichthoudende ambtenaar is, is een ieder verplicht hem in zijn toezichthoudende taak medewerking te verlenen en de relevante informatie die de leerplichtambtenaar opvraagt met hem te delen.⁶³ De verplichting om informatie te verstrekken geldt niet voor hulpverleners met een geheimhoudingsplicht. Zij hebben als regel toestemming van hun cliënt nodig voor het delen van informatie met de leerplichtambtenaar. Krijgen ze deze toestemming niet, dan kunnen ze in uitzonderlijke situaties toch informatie delen als dit noodzakelijk is om (een aanzienlijk risico op) ernstige schade bij de leerling of bij een ander te beperken of te voorkomen.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht van Veilig Thuis

Op basis van het meldrecht kunnen leerplichtambtenaren ook op verzoek van Veilig Thuis informatie delen. Hiervoor is geen toestemming nodig van de ouders. Voorwaarde is dat de leerplichtambtenaar alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid of voor het stoppen van het geweld. Als tweede voorwaarde geldt dat de leerplichtambtenaar de ouder informeert zodat deze weet welke informatie wordt gedeeld met Veilig Thuis, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Meldrecht en meldcode

Als leerplichtambtenaren signalen hebben van kindermishandeling of huiselijk geweld, kunnen zij een melding doen bij Veilig Thuis. Leerplichtambtenaren maken dan gebruik van het meldrecht.⁶⁴ Dit wil zeggen dat de leerplichtambtenaren voor het doen van de melding geen toestemming nodig hebben van de ouders of de leerling. Wel wordt van leerplichtambtenaren gevraagd dat zij bij signalen of vermoedens van kindermishandeling of huiselijk geweld de stappen zetten van de meldcode om zo tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.

Tucht- en klachtrecht

Voor leerplichtambtenaren geldt geen tuchtrecht maar wel klachtrecht. Klachten over het handelen van leerplichtambtenaren worden behandeld volgens de klachtenregeling van de gemeente waarvoor de leerplichtambtenaar werkzaam is.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

62. De AVG noemt deze grondslag een taak ‘van algemeen belang’ ↩

63. Artikel 5.20 Algemene wet bestuursrecht. ↩

64. Dit meldrecht staat in artikel 5.2.6 Wmo. ↩

Maatschappelijke opvang en vrouwenopvang

Wettelijk kader

Het wettelijk kader voor de maatschappelijke opvang en de vrouwenopvang is te vinden in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). In deze wet staat het toestemmingsvereiste dat geldt voor het delen van informatie over cliënten met anderen.⁶⁵

Hoewel de vrouwenopvang en de maatschappelijke opvang twee verschillende vormen van opvang zijn met eigen doelgroepen, worden ze in deze handreiking in één hoofdstuk besproken omdat voor beide vormen van opvang dezelfde (privacy)regels gelden.

Informatie delen

Het toestemmingsvereiste in de opvang, zoals vastgelegd in de Wmo, houdt in dat de beroepskrachten gericht toestemming moeten vragen en krijgen van hun cliënt om informatie met anderen te delen.

Veel medewerkers in de opvang zullen daarnaast gebonden zijn aan een (met het toestemmingsvereiste vergelijkbaar) beroepsgeheim op grond van hun SKJ- of BIG-registratie, of op basis van hun lidmaatschap van een beroepsvereniging zoals de Beroepsvereniging voor Professionals in Sociaal Werk (BPSW), de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO) en het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP).

Beroepsgeheim – ook wel zwijgrecht – en toestemmingsvereiste vormen een belangrijk instrument om er voor te zorgen dat cliënten zich vrij voelen een beroep te doen op de opvang en daar in vrijheid te spreken over hun zorgen en problemen.

Leeftijdsgrens

Is een cliënt nog geen 12 jaar, dan vraagt de opvang toestemming aan de gezaghebbende ouders voor het delen van informatie. Vanaf 12 jaar beslist de cliënt hier zelf over. Wordt informatie over een jongere vanaf 12 jaar én over zijn ouders gedeeld, dan is daarvoor ook de toestemming van de ouders nodig.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Veronderstelde toestemming

Toestemming wordt verondersteld en hoeft niet expliciet te worden gevraagd als een medewerker van de opvang informatie deelt met een collega die ook bij de opvang van dezelfde cliënt is betrokken. Zo is geen toestemming nodig voor overleg tussen de begeleiders van de cliënt en de gedragswetenschapper die een coördinerende rol heeft in deze begeleiding. Wel is toestemming nodig als de begeleiding van de opvang wil overleggen met een beroepskracht of een instantie die een ander type hulp biedt. Zo vraagt de opvang toestemming aan de cliënt als ze wil overleggen met de huisarts van een cliënt.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht Veilig Thuis

Op basis van het meldrecht kan de opvang ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over de cliënt delen. Hiervoor is geen toestemming nodig van de cliënt. Voorwaarde is dat de opvang alleen de informatie deelt die nodig is voor de beoordeling van de veiligheid van de cliënt of een ander of voor het stoppen van het geweld. Tweede voorwaarde is dat de opvang de cliënt informeert zodat deze weet welke informatie met Veilig Thuis is gedeeld, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Conflict van plichten

Het meldrecht richt zich alleen op informatie delen met Veilig Thuis. Van dit recht kan geen gebruik worden gemaakt voor het delen van informatie met andere beroepskrachten en instanties zoals de huisarts, jeugdhulp of de politie. Daarvoor heeft de opvang toestemming nodig van de cliënt. Dit toestemmingsvereiste is niet absoluut. De opvang kan beklemd raken tussen twee plichten: de plicht te zwijgen en de plicht te spreken. De opvang kan besluiten toch informatie te delen, zonder toestemming, als het delen van informatie noodzakelijk is (een aanzienlijk risico op) ernstige schade voor de cliënt of voor een ander te beperken of te voorkomen.

Meldrecht en meldcode

Als de opvang signalen heeft van kindermishandeling of huiselijk geweld, kan de opvang een melding doen bij Veilig Thuis. De opvang maakt dan gebruik van het meldrecht.⁶⁶ Dit wil zeggen dat de opvang voor het doen van de melding geen toestemming nodig heeft van de cliënt. Wel wordt van de opvang verwacht dat zij bij signalen of vermoedens van kindermishandeling en huiselijk geweld de stappen van de meldcode zet om zo tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.⁶⁷

Geweld van een beroepskracht ten opzichte van een cliënt en geweld tussen cliënten onderling valt buiten de reikwijdte van de meldcode en het meldrecht. Bij dit geweld is de bestuurder van de opvang verplicht dit te melden bij de ‘door het gemeentebestuur aangewezen toezichthoudende ambtenaar’’.⁶⁸

Tucht- en klachtrecht

Individuele beroepskrachten van de opvang kunnen onder een of meer vormen van tuchtrecht vallen als zij SKJ -of BIG-geregistreerd zijn, of lid zijn van een beroepsvereniging die verenigingstuchtrecht kent zoals het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP), de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO) en de Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW). Daarnaast verplicht de Wmo aanbieders van maatschappelijke ondersteuning, zoals de opvang, een klachtenregeling te hebben.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

65. Artikel 5.3.3 Wmo. ↩

66. Dit meldrecht is opgenomen in artikel 5.2.6 Wmo. ↩

67. De verplichting de meldcode te gebruiken wordt voor de opvang afgeleid uit artikel 3.3 Wmo. ↩

68. Zie artikel 3.4 Wmo. Geweld van cliënten onderling hoeft alleen te worden gemeld als de cliënten minstens een dagdeel verblijven in de accommodatie én vanwege het geweld medische of gedragskundige behandeling nodig was en/of als de politie betrokken werd. Lichamelijk, geestelijk en seksueel geweld van een medewerker ten opzichte van een cliënt en seksueel geweld tussen cliënten (in een intramurale setting) onderling, moet altijd worden gemeld. ↩

Onderwijs

Wettelijk kader

Voor het delen van informatie over leerlingen met beroepskrachten en instanties buiten de school, zoals een jeugdhulpverlener, de jeugdarts, of de buitenschoolse opvang, kent het onderwijs geen eigen wetgeving. Het toestemmingsvereiste dat voor het delen van deze informatie geldt, is opgenomen in de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). De leeftijdsgrens van 16 jaar die geldt bij het geven van toestemming, is opgenomen in de Uitvoeringswet AVG.

Informatie delen

Als een school informatie wil delen met een andere instantie of beroepskracht van buiten de school, moet de school daar gericht toestemming voor vragen en krijgen. Dit toestemmingsvereiste is een belangrijk instrument om te zorgen dat ouders vrij uit kunnen spreken over de ontwikkeling en de opvoeding van hun kind.

Leeftijdsgrens

Is een leerling nog geen zestien jaar, dan vraagt de school toestemming aan de gezaghebbende ouders. Vanaf 16 jaar beslist de leerling hier zelf over. Wordt informatie over een jongere vanaf 16 jaar én over zijn ouders gedeeld, dan is hiervoor ook de toestemming van de ouders nodig.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Onderwijskundig rapport

Als een leerling de basisschool verlaat en naar een andere basisschool of naar het (speciaal) voortgezet onderwijs gaat, is de school verplicht een onderwijskundig rapport op te stellen en dit aan de nieuwe school toe te zenden.⁶⁹ Het onderwijskundig rapport bevat de leerresultaten en de leermogelijkheden van de leerling, informatie over eventuele begeleiding die de leerling krijgt en over zijn sociaal-emotionele ontwikkeling en zijn gedrag. Dit alles voor zover van belang voor het onderwijs en de begeleiding op de nieuwe school. Soms is het noodzakelijk in het onderwijskundig rapport informatie op te nemen over een ingrijpende gebeurtenis of de thuissituatie van de leerling, zoals het overlijden van een ouder, een ernstig ziek broertje of zusje of de betrokkenheid bij kindermishandeling of huiselijk geweld. Van de school die het onderwijskundig rapport opstelt wordt gevraagd uitsluitend feitelijke informatie te geven en alleen die informatie in het rapport op te nemen die de nieuwe school nodig heeft om goed onderwijs en goede begeleiding te geven.

De school informeert de ouders over de inhoud van het onderwijskundig rapport voordat dit aan de nieuwe school wordt toegezonden. Ouders hebben het recht hun eigen visie op het rapport toe te voegen en ze hebben het recht op correctie van feitelijk onjuiste informatie.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht van Veilig Thuis

Op basis van het wettelijk meldrecht kan de school ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over de leerling delen. Hiervoor is geen toestemming nodig van de ouders of de leerling. Voorwaarde is dat de school alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid of voor het stoppen van het geweld. Als tweede voorwaarde geldt dat de school de ouders en/of de leerling laat weten welke informatie met Veilig Thuis wordt gedeeld zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Conflict van Plichten

Het meldrecht richt zich alleen op informatie delen met Veilig Thuis. Van dit recht kan geen gebruik worden gemaakt voor het delen van informatie met andere beroepskrachten en instanties, zoals een huisarts of een jeugdhulpverlener. Daarvoor heeft de school toestemming nodig van de ouders of de leerling. Dit toestemmingsvereiste is niet absoluut. Een school kan beklemd raken tussen twee plichten: de plicht te zwijgen en de plicht te spreken. Op basis van een zorgvuldige afweging kan de school besluiten toch informatie te delen als dit noodzakelijk is (een aanzienlijk risico op) ernstige schade voor de leerling of voor een ander te beperken of te voorkomen.

Meldrecht en meldcode

Als een school signalen heeft van kindermishandeling of huiselijk geweld, kan de school een melding doen bij Veilig Thuis. De school maakt dan gebruik van het meldrecht.⁷⁰ Dit wil zeggen dat de school voor het doen van de melding geen toestemming nodig heeft van de ouders of van de leerling. Wel wordt van de school gevraagd bij signalen of vermoedens van kindermishandeling of huiselijk geweld de stappen te zetten van de meldcode om zo tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.⁷¹ Het meldrecht en het verplicht gebruik van de meldcode geldt ook voor onderwijsinstellingen met meerderjarige leerlingen en studenten.

Geweld van een medewerker van de school t.o.v. een leerling of tussen leerlingen onderling valt buiten de reikwijde van het meldrecht en de meldcode. Wel geldt in het onderwijs een meldplicht voor alle medewerkers van de school als zij weten of redelijkerwijs vermoeden dat een medewerker van de school seksueel misbruik of ontucht pleegt met een minderjarige leerling van de school. Dit moet zo snel mogelijk worden gemeld bij het bestuur van de school dat verplicht is contact op te nemen met de vertrouwensinspecteur van de Inspectie van het Onderwijs. Doel van dit overleg is te beoordelen of inderdaad sprake is van een redelijk vermoeden van seksueel misbruik of ontucht. Is dat het geval, dan is het bestuur van de school verplicht aangifte van het zedenmisdrijf te doen bij de politie. Voordat het bestuur aangifte doet, zoekt de school contact met de ouders en/of de leerling om hen over het seksueel misbruik en de aangifte te informeren.⁷²

Tucht- en klachtrecht

Voor docenten geldt geen tuchtrecht, wel moet iedere school een klachtenregeling hebben op basis waarvan ouders en/of leerlingen kunnen klagen over het handelen van (medewerkers van) de school. Heeft de school geen eigen klachtencommissie dan moet de school zijn aangesloten op een regionale of landelijke klachtencommissie. De klachtprocedure kan enigszins verschillen per type onderwijs.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

69. Artikel 42 Wet op het primair onderwijs. ↩

70. Dit meldrecht staat in artikel 5.2.6 Wmo. ↩

71. De verplichting een meldcode te hebben en deze te gebruiken geldt voor alle vormen van onderwijs, zie artikel 4b Wet op het primair onderwijs 2023, artikel 3.41 Wet voortgezet onderwijs 2020, artikel1.3.9 Wet educatie en beroepsonderwijs en artikel 1.21 Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. ↩

72. Zie artikel 4a Wet op het primair onderwijs 2023, artikel 3.39 Wet voortgezet onderwijs 2020, artikel 1.3.8 Wet Educatie en beroepsonderwijs en artikel 1.20 Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek. ↩

Penitentiaire inrichtingen

Wettelijk kader

De wet⁷³ legt ambtenaren, en daarmee ook de medewerkers van penitentiaire inrichtingen, een geheimhoudingsplicht op. Dit wil zeggen dat de medewerkers van deze instellingen geen informatie met derden mogen delen over wat zich in de gevangenis of het huis van bewaring afspeelt en ook geen informatie aan derden mogen geven over (ex-)gedetineerden.

Informatie delen

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht van Veilig Thuis

Op basis van het meldrecht kan een penitentiaire inrichting ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over de gedetineerde en zijn thuissituatie delen. Hiervoor is geen toestemming nodig van de gedetineerde. Voorwaarde is dat de penitentiaire inrichting alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid van een of meer gezinsleden of voor het stoppen van het geweld. Als tweede voorwaarde geldt dat de penitentiaire inrichting de gedetineerde informeert zodat deze weet welke informatie met Veilig Thuis wordt gedeeld, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Meldrecht en meldcode

In geval van signalen die kunnen wijzen op huiselijk geweld en/of kindermishandeling in de thuissituatie van de gedetineerde, hebben penitentiaire inrichtingen het recht de signalen te melden bij Veilig Thuis. De penitentiaire inrichting maakt dan gebruik van het wettelijk meldrecht⁷⁴ dat ook geldt voor beroepskrachten met een geheimhoudingsplicht. Het meldrecht wil zeggen dat de inrichting geen toestemming voor de melding nodig heeft van de gedetineerde. Wel wordt van de penitentiaire inrichting gevraagd dat de stappen van de meldcode worden gezet om zo te komen tot een zorgvuldig besluit over het al dan niet doen van de melding.⁷⁵

Welke functionarissen binnen een penitentiaire inrichting de stappen van de meldcode zetten en wie verantwoordelijk is voor het besluit al dan niet een melding te doen, is vastgelegd in de meldcode van penitentiaire inrichting.

Het meldrecht en de meldcode richten zich niet op geweld in de penitentiaire inrichting maar op geweld in de thuissituatie van de gedetineerde. Bij interne misstanden kunnen gedetineerden gebruik maken van de klachtenregeling, zie daarover paragraaf 18.3.

Tucht- en klachtrecht

Individuele medewerkers van penitentiaire inrichtingen kunnen onder een of meer vormen van tuchtrecht vallen als zij SKJ of BIG-geregistreerd zijn, of als ze lid zijn van een beroepsvereniging met verenigingstuchtrecht zoals het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP), de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO) of de Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW).

Een gedetineerde met een klacht over gedrag van een medewerker of van de directeur, kan de onafhankelijke Commissie van Toezicht vragen om bemiddeling.⁷⁶ De commissie hoort dan beide partijen en probeert een oplossing te zoeken en de onvrede weg te nemen.

Daarnaast heeft een gedetineerde het recht met een zogeheten klaagschrift beklag te doen bij de Commissie van Toezicht als hij het niet eens is met een besluit dat over hem wordt genomen, of als geweld op hem is toegepast.⁷⁷ De Commissie van Toezicht komt na het horen van beide partijen tot een oordeel over de klacht.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

73. Artikel 9 Ambtenarenwet 2017. Medewerkers van penitentiaire inrichtingen die geen ambtenaar zijn, tekenen een geheimhoudingsverklaring bij de start van hun werkzaamheden. ↩

74. Dit meldrecht is vastgelegd in artikel 5.2.6 Wmo. ↩

75. Het verplicht gebruik van de meldcode wordt afgeleid uit de tekst van artikel 5b Beginselenwet Penitentiaire Inrichtingen. ↩

76. Artikel 59a Penitentiaire Beginselenwet ↩

77. Artikel 60 Penitentiaire Beginselenwet. ↩

Reclassering

Wettelijk kader

De wettelijke taken van de Reclassering⁷⁸ bestaan o.a. uit het adviseren over aangehouden verdachten, het uitoefenen van toezicht op verdachten en veroordeelden en het organiseren van en toezien op werkstraffen. De Reclassering oefent zijn taken uit in opdracht van het Openbaar Ministerie, de rechtbank of het Ministerie van Justitie en Veiligheid. Als het voor de wettelijke taken van de Reclassering nodig is informatie te delen, is daarvoor geen toestemming nodig van de cliënt.

Informatie delen

Informatie delen in verband met de wettelijke taken

De wettelijke taken van de Reclassering maken het noodzakelijk dat informatie over cliënten wordt uitgewisseld, vooral binnen de justitieketen maar ook wel daarbuiten, bijvoorbeeld met instellingen waar werkstraffen worden uitgevoerd en met zorgaanbieders die zorg bieden in een strafrechtelijk kader. Voor het delen van informatie over een cliënt heeft de Reclassering geen toestemming nodig van de cliënt, voor zover de informatie nodig is voor het uitvoeren van de wettelijke taken. Wel behoort de cliënt hierover als regel vooraf te worden geïnformeerd. Bij rapportages en verslagen heeft de cliënt het recht om zijn mening of aanvullende informatie toe te voegen, voordat de informatie wordt verzonden aan het Openbaar Ministerie, de rechtbank of het Ministerie.

Ook voor het opvragen van informatie over de cliënt binnen de justitieketen en bij partners die rechtstreeks zijn betrokken bij de reclasseringstaken heeft de Reclassering geen toestemming nodig van de cliënt, wel wordt hij ook hierover geïnformeerd.

Anderszins informatie delen

De Reclassering heeft toestemming nodig van de cliënt als ze informatie deelt terwijl dit niet noodzakelijk is voor de uitvoering van de wettelijke taken.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht van Veilig Thuis

Op basis van het meldrecht kan de Reclassering ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over de cliënt delen. Ook hiervoor is geen toestemming nodig. Voorwaarde is dat de Reclassering alleen noodzakelijke informatie deelt voor de beoordeling van de veiligheid van de cliënt of van een ander, of voor het stoppen van het geweld. Als tweede voorwaarde geldt dat de Reclassering de cliënt informeert zodat deze weet welke informatie wordt gedeeld met Veilig Thuis, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Meldrecht en meldcode

Als de Reclassering signalen heeft van kindermishandeling of huiselijk geweld, kan een melding worden gedaan bij Veilig Thuis. De Reclassering maakt dan gebruik van het meldrecht.⁷⁹ Dit wil zeggen dat de Reclassering voor het doen van de melding geen toestemming nodig heeft van de cliënt. Wel wordt van de Reclassering gevraagd dat ze bij signalen of vermoedens van kindermishandeling of huiselijk geweld de stappen van de meldcode zet om zo tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding. Welke medewerkers van de Reclassering de stappen van de meldcode zetten en wie verantwoordelijk is voor het besluit al dan niet een melding te doen is vastgelegd in de meldcode van de Reclassering.

Tucht- en klachtrecht

Individuele medewerkers van de Reclassering kunnen onder een of meer vormen van tuchtrecht vallen als zij BIG- of SKJ-geregistreerd zijn, of lid zijn van een beroepsvereniging die verenigingstuchtrecht kent zoals de Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW), de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO en het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP). Daarnaast kent de Reclassering een klachtenregeling met eerst een interne klachtenprocedure en zo nodig daarna klachtbehandeling door de onafhankelijke klachtencommissie van de Reclassering.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

78. Met ‘de Reclassering’ wordt gedoeld op de drie organisaties die in Nederland reclasseringstaken voor volwassenen uitvoeren: Reclassering Nederland, Leger des Heils Jeugdbescherming & Reclassering en Stichting Verslavingsreclassering GGZ. ↩

79. Dit meldrecht is vastgelegd in artikel 5.2.6 Wmo. ↩

Sociaal werk

Wettelijk kader

De zwijgplicht van de sociaal werker, ook wel het beroepsgeheim genoemd, wordt afgeleid uit drie algemene privacy bepalingen: artikel 8 van het Europees verdrag voor de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM), artikel 10 van de Grondwet en artikel 285 Wetboek van Strafrecht. Dit beroepsgeheim is voor sociaal werkers vastgelegd en nader uitgewerkt in de Beroepscode voor Professionals in Sociaal Werk (BPSW) .

Voor de leeftijdsgrenzen bij het geven van toestemming is aansluiting gezocht bij de bepalingen voor medische hulpverleners in de WGBO en bij (de gelijkluidende bepalingen) in de Jeugdwet.

Beroepsgeheim

De zwijgplicht of het beroepsgeheim houdt in dat sociaal werkers gericht toestemming moeten vragen en krijgen van hun cliënt voor het delen van informatie. Dit beroepsgeheim is een belangrijk instrument om te zorgen dat iedereen zich vrij voelt een beroep te doen op de hulp van een sociaal werker en vrij uit te spreken.

Leeftijdsgrens

Is een cliënt nog geen twaalf jaar, dan vraagt de sociaal werker toestemming aan de gezaghebbende ouders voor het delen van informatie. Vanaf 12 jaar beslist de cliënt hier zelf over. Wordt informatie over een jongere vanaf 12 jaar én over zijn ouders gedeeld, dan is ook de toestemming van de ouders nodig.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Veronderstelde toestemming

Toestemming wordt verondersteld als een sociaal werker informatie deelt met een professional die bij hetzelfde type hulp aan dezelfde cliënt is betrokken. Zo hoeft een sociaal werker niet expliciet toestemming te vragen als hij overlegt over zijn vermoedens van ouderenmishandeling met de gedragswetenschapper van zijn instelling die de hulp aan de cliënt coördineert. De sociaal werker moet wel toestemming vragen als hij over zijn cliënt wil overleggen met een professional die een ander type hulp biedt. Zo vraagt de sociaal werker toestemming aan zijn cliënt voor overleg met de huisarts.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht Veilig Thuis

Op basis van het wettelijk meldrecht kan de sociaal werker ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over de cliënt delen ⁸⁰ Dit kan zonder toestemming van de cliënt. Voorwaarde is dat de sociaal werker alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid of voor het stoppen van het geweld. Tweede voorwaarde is dat de sociaal werker de cliënt informeert zodat deze weet welke informatie wordt gedeeld met Veilig Thuis, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Conflict van plichten

Het meldrecht richt zich alleen op informatie delen met Veilig Thuis. Van dit recht kunnen sociaal werkers geen gebruik maken voor het delen van informatie met andere hulpverleners of instanties, zoals de huisarts of de school. Daarvoor heeft de sociaal werker toestemming nodig van zijn cliënt. Dit toestemmingsvereiste is niet absoluut. Een sociaal werker kan beklemd raken tussen twee plichten: de plicht te zwijgen en de plicht te spreken. Op basis van een zorgvuldige afweging kan hij besluiten zonder toestemming van de cliënt informatie te delen omdat dit de enige manier is (een aanzienlijk risico op) ernstige schade bij de cliënt of bij een ander te beperken of te voorkomen.

Meldrecht en meldcode

Als sociaal werkers signalen hebben van kindermishandeling of huiselijk geweld, kunnen zij een melding doen bij Veilig Thuis. Sociaal werkers maken dan gebruik van hun meldrecht. Dit wil zeggen dat sociaal werkers voor het doen van de melding geen toestemming nodig hebben van hun cliënt.⁸¹ Wel wordt van sociaal werkers gevraagd dat zij bij signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld de stappen van de meldcode zetten om tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.⁸²

Geweld van een sociaal werker ten opzichte van een cliënt en geweld tussen cliënten onderling valt buiten de reikwijdte van de meldcode en het meldrecht. Bij dit type geweld is de bestuurder van de instelling verplicht een melding te doen bij de ‘door het gemeentebestuur aangewezen toezichthoudende ambtenaar’’.⁸³

Voor geweld van een sociaal werker in de jeugdhulp en voor geweld tussen cliënten onderling geldt eenzelfde regeling. Dit geweld moet de bestuurder melden bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.⁸⁴

Tucht- en klachtrecht

Sociaal werkers die SKJ geregistreerd zijn, vallen onder het SKJ tuchtrecht. Sociaal werkers die (ook) lid zijn van hun beroepsvereniging (BPSW) vallen (ook) onder het verenigingstuchtrecht. Daarnaast geldt in de instelling van de sociaal werker vaak een klachtenregeling op grond van de Wmo of de Jeugdwet.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

80. Zie artikel 5.2.6 Wmo. ↩

81. Dit meldrecht staat in artikel5.2.6 Wmo. ↩

82. De verplichting een meldcode te hebben en te gebruiken is vastgelegd in verschillende ‘sector’ wetten. Is de sociaal werker werkzaam op het brede terrein van de maatschappelijke ondersteuning dan geldt de verplichting van artikel 3.3 Wmo. ↩

83. Zie artikel 3.4 Wmo. Geweld van cliënten onderling hoeft alleen te worden gemeld als de cliënten minstens een dagdeel verblijven in de accommodatie én vanwege het geweld medische of gedragskundige behandeling nodig was en/of als de politie betrokken werd. Lichamelijk, geestelijk en seksueel geweld van een medewerker ten opzichte van een cliënt en seksueel geweld tussen cliënten (in een intramurale setting) moet altijd worden gemeld. ↩

84. Artikel 4.1.8 Jeugdwet. Ook bij deze meldplicht voor de bestuurder gelden voor geweld tussen cliënten onderling de voorwaarden zoals beschreven bij de meldplicht van de Wkkgz. ↩

Wijkteams

Wettelijk kader

Het wettelijk kader van een gemeentelijk wijkteam, ook wel lokaal team genoemd, is niet eenvoudig. Want veel van deze teams oefenen twee geheel verschillende taken uit: ze vormen namens de gemeente de toegang tot jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning en ze bieden zelf ook jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning. Voor deze twee taken geldt een verschillend wettelijk kader. Kort gezegd kan voor de gemeentelijke taak informatie opgevraagd en verwerkt worden voor zover dit nodig is een besluit te nemen over (verlenging van) niet vrij toegankelijke jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning. Bij de hulpverlenende taak geldt voor de wijkteammedewerker een zwijgplicht.

Beroepsgeheim en geheimhoudingsplicht

Beroepsgeheim bij hulpverlenende taak

Het beroepsgeheim in het kader van de hulpverlenende taken van de professionals van de wijkteams – ook wel de zwijgplicht genoemd - houdt in dat zij gericht toestemming moeten vragen en krijgen van hun cliënt voor het delen van informatie met anderen. Deze zwijgplicht is een belangrijk instrument om te zorgen dat iedereen zich vrij voelt een beroep te doen op de hulp van een wijkteam en vrij uit te spreken.

Leeftijdsgrens

Is een cliënt nog geen twaalf jaar, dan vraag de professional toestemming aan de gezaghebbende ouders voor het delen van informatie. Vanaf 12 jaar beslist de cliënt hier zelf over. Wordt informatie over een jongere vanaf 12 jaar én over zijn ouders gedeeld, dan is hiervoor ook toestemming van de ouders nodig.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Veronderstelde toestemming

Op de zwijgplicht van de professional van een wijkteam die hulp aan een cliënt biedt, geldt een belangrijke uitzondering. Toestemming van de cliënt wordt verondersteld als een hulpverlener informatie deelt met een professional die bij hetzelfde type hulp aan dezelfde cliënt is betrokken binnen dezelfde instelling/organisatie. Zo hoeft een professional van het wijkteam die een oudere hulp biedt geen toestemming te vragen als hij met de gedragswetenschapper van zijn instelling, die de hulp coördineert, wil overleggen over signalen van ouderenmishandeling. Wel is toestemming nodig als de professional over een cliënt wil overleggen met een professional die een ander type hulp biedt. Zo vraagt het lid van het wijkteam toestemming aan zijn cliënt voor overleg met de huisarts.

Geheimhoudingsplicht bij toegangstaak

Als professionals van de wijkteams de gemeentelijke taak uitvoeren om te beslissen over niet vrij toegankelijke jeugdhulp en maatschappelijke ondersteuning geldt voor hen een geheimhoudingsplicht.⁸⁵ Dit wil zeggen dat zij informatie waarover zij door hun taak beschikken niet aan anderen bekend mogen maken.

Uitzondering geheimhouding bij de toegangstaak

Bij de geheimhoudingsplicht die geldt in verband met de uitoefening van de wettelijke toegangstaak geldt als uitzondering dat wel de informatie mag worden gedeeld die noodzakelijk is voor de uitvoering van de wettelijke (toegangs)taak.⁸⁶ Zo kan een professional van het wijkteam informatie verstrekken aan en opvragen bij een jeugdhulpaanbieder die een inwoner van de gemeente niet vrij toegankelijke jeugdhulp biedt. Voor het delen van de noodzakelijke informatie in het kader van de toegangstaak, hebben de gemeente en de jeugdhulpaanbieder geen toestemming nodig van de cliënt. Grondslag (wettelijke basis) voor het delen van de noodzakelijke informatie is de wettelijke toegangstaak van de gemeente.⁸⁷

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht van Veilig Thuis

Op basis van het wettelijk meldrecht kunnen professionals ook op verzoek van Veilig Thuis informatie over de cliënt delen. Dit kan zonder toestemming van de cliënt. Voorwaarde is dat de professional van het wijkteam alleen noodzakelijke informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid of voor het stoppen van het geweld. Als tweede voorwaarde geldt dat professionals de cliënt informeren zodat deze weet welke informatie wordt gedeeld met Veilig Thuis, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Conflict van plichten

Het wettelijk meldrecht richt zich alleen op informatie delen met Veilig Thuis. Van dit recht kan geen gebruik worden gemaakt voor het delen van informatie met andere hulpverleners of instanties, zoals de school of een jeugdarts. Daarvoor heeft een professional toestemming nodig. Dit toestemmingsvereiste is niet absoluut. Een professional kan beklemd raken tussen twee plichten: de plicht te zwijgen en de plicht te spreken. Op basis van een zorgvuldige afweging kan de professional besluiten zonder toestemming informatie te delen als dit noodzakelijk is (het aanzienlijk risico op) ernstige schade bij de cliënt of bij een ander te beperken of te voorkomen.

Meldrecht en meldcode

Als professionals van het wijkteam signalen hebben van kindermishandeling of huiselijk geweld, kunnen zij een melding doen bij Veilig Thuis. De professionals maken dan gebruik van hun meldrecht, ongeacht welke van de twee taken zij uitvoeren.⁸⁸ Het meldrecht betekent dat de professionals voor het doen van de melding geen toestemming nodig hebben van de cliënt. Wel wordt van professionals gevraagd bij signalen of vermoedens van kindermishandeling of huiselijk geweld de stappen van de meldcode te zetten om zo tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.⁸⁹

Tucht- en klachtrecht

Professionals van het wijkteam die BIG of SKJ- geregistreerd zijn, vallen onder het BIG- of SKJ-tuchtrecht. Daarnaast vallen professionals die lid zijn van een beroepsvereniging, zoals de Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW), het Nederlands Instituut van Psychologen (NIP) of de Nederlandse Vereniging van Pedagogen en Onderwijskundigen (NVO), onder het betreffende verenigingstuchtrecht. Daarnaast moet het wijkteam een klachtenregeling hebben. Dit kan een eigen klachtenregeling zijn of een gemeentelijke klachtenregeling.

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

85. Op grond van artikel 9 Ambtenarenwet 2017. Medewerkers die geen ambtenaar zijn tekenen een geheimhoudingsverklaring bij de start van hun werkzaamheden. ↩

86. Artikel 7.4.0 Jeugdwet. ↩

87. Deze grondslag voor het delen van informatie wordt in de AVG ‘een taak van algemeen belang’ genoemd ↩

88. Dit meldrecht staat in artikel 5.2.6 Wmo ↩

89. De verplichting een meldcode te hebben en te gebruiken staat o.a. in artikel 3.3. van de Wmo en in artikel 4.1.7 Jeugdwet. ↩

90. Zie artikel 3.4 Wmo en 4.1.8. Jeugdwet. Geweld van cliënten onderling hoeft alleen te worden gemeld als de cliënten minstens een dagdeel verblijven in de accommodatie én vanwege het geweld medische of gedragskundige behandeling nodig was en/of als de politie betrokken werd. Lichamelijk, geestelijk en seksueel geweld van een medewerker ten opzichte van een cliënt en seksueel geweld tussen cliënten (in een intramurale setting) moet altijd worden gemeld. ↩

Zorg

Gehandicaptenzorg, geestelijke gezondheidszorg, huisartsenzorg, jeugdgezondheidzorg, kraamzorg, langdurige zorg, revalidatiezorg, thuiszorg en ziekenhuiszorg

Wettelijk kader

De zwijgplicht in de WGBO geldt voor nagenoeg alle zorgverleners, want de WGBO geldt niet alleen voor medische onderzoeken en behandelingen en voor alle zorg die daarmee samenhangt maar ook voor de zorg in een GGZ-instelling, verpleeghuis of instelling voor gehandicaptenzorg en voor ambulante zorg, bijvoorbeeld door de thuiszorg en door de kraamzorg.

Voor een aantal zorgverleners geldt naast de zwijgplicht van de WGBO ook de zwijgplicht in de Wet BIG. Beide wetten bevatten een vergelijkbare bepaling over de zwijgplicht voor zorgverleners.

Medisch beroepsgeheim

Op basis van de WGBO⁹¹ (en voor sommigen ook op basis van de Wet BIG⁹²) heeft iedere zorgverlener die een zorgrelatie heeft (gehad) met een patiënt, een zwijgplicht, ook wel beroepsgeheim genoemd. De zwijgplicht wil ervoor zorgen dat iedereen zich vrij voelt een beroep te doen op zorgverleners en vrij uit met hen te spreken. Wil de zorgverlener toch met anderen over de patiënt spreken, dan moet hij gericht toestemming vragen en krijgen van de patiënt.

Leeftijdsgrens

Is een patiënt nog geen twaalf jaar, dan vraagt de zorgverlener toestemming aan de gezaghebbende ouders voor het delen van informatie. Vanaf 12 jaar beslist de patiënt hier zelf over. Wordt informatie over een jongere vanaf 12 jaar én over zijn ouders gedeeld, dan is ook de toestemming van de ouders nodig.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Veronderstelde toestemming

Toestemming wordt verondersteld en hoeft de zorgverlener niet expliciet te vragen als hij informatie deelt met een andere zorgverlener die rechtstreeks bij hetzelfde type zorg aan dezelfde patiënt is betrokken. Zo hoeft geen toestemming worden gevraagd voor een overleg tussen een arts en een verpleegkundige over de behandeling van de hersenschudding van een slachtoffer van huiselijk geweld. Hetzelfde geldt voor het overleg tussen de kraamverzorgende en de verloskundige en het overleg tussen de begeleider, de arts verstandelijk gehandicapten en de gedragswetenschapper die samen zorg bieden aan een patiënt. Wel toestemming moet worden gevraagd als een zorgverlener over zijn patiënt wil overleggen met een beroepskracht die een ander type hulp biedt aan dezelfde patiënt. Zo vraagt de thuiszorg toestemming aan de patiënt voor overleg met het wijkteam en de ggz-therapeut vraagt toestemming aan zijn jeugdige patiënt voor overleg met zijn mentor op school.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Informatierecht Veilig Thuis

Het meldrecht geeft de zorgverlener het recht op verzoek van Veilig Thuis informatie over een patiënt te delen. Ook hiervoor is geen toestemming nodig van de patiënt. Voorwaarde is dat de zorgverlener alleen noodzakelijk informatie deelt voor het beoordelen van de veiligheid en voor het stoppen van het geweld. Als tweede voorwaarde geldt dat de zorgverlener de patiënt vooraf informeert zodat deze weet welke informatie wordt gedeeld met Veilig Thuis, zoals beschreven in paragraaf 3.3.

Uitzondering op het toestemmingsvereiste: Conflict van plichten

Het meldrecht richt zich alleen op informatie delen met Veilig Thuis. Van dit recht kan geen gebruik worden gemaakt voor het delen van informatie met andere hulpverleners of instanties, zoals jeugdhulp of maatschappelijk werk. Daarvoor heeft de zorgverlener toestemming nodig van zijn patiënt. Dit toestemmingsvereiste is niet absoluut. Een zorgverlener kan beklemd raken tussen twee plichten: de plicht te zwijgen en de plicht te spreken. Op basis van een zorgvuldige afweging kan een zorgverlener besluiten zonder toestemming informatie te delen als dit de enige manier is (het aanzienlijk risico op) ernstige schade bij zijn cliënt of bij een ander te beperken of te voorkomen.

Meldrecht en meldcode

Als zorgverleners signalen hebben van kindermishandeling of huiselijk geweld, kunnen zij een melding doen bij Veilig Thuis. Zorgverleners maken dan gebruik van hun meldrecht.⁹⁴ Dit meldrecht houdt in dat zorgverleners voor het doen van een melding geen toestemming nodig hebben van de patiënt. Wel wordt van zorgverleners gevraagd dat zij bij signalen van kindermishandeling of huiselijk geweld de stappen van de meldcode zetten om tot een zorgvuldig besluit te komen over het al dan niet doen van een melding.⁹⁵

Geweld van een zorgverlener t.o.v. de patiënt, of tussen patiënten onderling, valt buiten de reikwijdte van het meldrecht en de meldcode. Bij dit type geweld is (de bestuurder van) de zorgaanbieder verplicht daarvan een melding te doen bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.⁹⁶

Tucht- en klachtrecht

De Wet BIG⁹⁷ regelt het tuchtrecht voor elf medische beroepsgroepen: artsen, verpleegkundigen, verloskundigen, tandartsen, apothekers, orthopedagogen -generalist, gz-psychologen, klinisch technologen, psychotherapeuten, physician assistants en fysiotherapeuten. Naast het tuchtrecht van de Wet BIG geldt klachtrecht op basis van de Wkkgz. Deze wet verplicht alle zorginstellingen en vrij gevestigde zorgverleners een laagdrempelige klachtenregeling te hebben.⁹⁸

Zie ook paragraaf:

• 2.3 Leeftijdsgrenzen bij het vragen van toestemming voor het delen van informatie
• 3.1 Meldrecht
• 3.3 Stappenplan voor de omgang met het informatierecht
• 4.2 Voorwaarden voor een beroep op een conflict van plichten
• 5.2 De stappen van de meldcode
• 6.3 Rol van de aandachtsfunctionaris in de meldcode
• 7.3 Vastleggen van de stappen van de meldcode
• 9.1 Aangifterecht en aangifteplicht
• 9.2 Informatie delen met de politie

91. Artikel 7:457 BW (de WGBO is opgenomen in Boek 7 BW). ↩

92. Artikel 88 Wet BIG. ↩

93. Artikel 11 lid 1 Wkkgz. De meldplicht voor geweld tussen patiënten geldt alleen als zij minimaal een dagdeel in een instelling verblijven en door het geweld medische of gedragskundige behandeling noodzakelijk was en/of de politie betrokken was bij het geweld. Lichamelijk, geestelijk en seksueel geweld van een zorgverlener t.o.v. een patiënt moet altijd worden gemeld evenals seksueel geweld (in een intramurale setting) tussen patiënten. ↩

94. Dit meldrecht staat in artikel5.2.6 Wmo. ↩

95. Artikel 8 Wkkgz ↩

96. Artikel 11 lid 1 Wkkgz. De meldplicht voor geweld tussen patiënten geldt alleen als zij minimaal een dagdeel in een instelling verblijven en door het geweld medische of gedragskundige behandeling noodzakelijk was en/of de politie betrokken was bij het geweld. Lichamelijk, geestelijk en seksueel geweld van een zorgverlener t.o.v. een patiënt moet altijd worden gemeld evenals seksueel geweld (in een intramurale setting) tussen patiënten. ↩

97. Artikel 47 Wet BIG. ↩

98. Artikel 13 Wkkgz. ↩